S-IVB
Producent | |
---|---|
Człon rakiet | |
Materiały napędowe |
Ciekły wodór, ciekły tlen |
Rok pierwszego startu |
1966 |
Rok ostatniego startu |
1975 |
Osiągi | |
Siła ciągu przy starcie |
1000 kN |
Impuls właściwy w próżni |
421 s |
Wymiary | |
Długość |
17,87[1] m |
Średnica |
6,60[1] m |
Masa pustego |
11 273[1] kg |
Masa maksymalna |
120 000 kg |
Silniki | |
Silnik 1. |
S-IVB (można spotkać się z pisownią S4B, wym. ang. es for bi): stopień rakietowy dla rakiet Saturn IB i Saturn V używany w programach: Apollo, Skylab i misji Sojuz-Apollo.
Opis i dane techniczne
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Saturn_IB_S-IVB-206.jpg/200px-Saturn_IB_S-IVB-206.jpg)
Budowę rozpoczęto w 1962 i została zakończona w 1966[2]. Wszystkie stopnie S-IVB były budowane przez Douglas Aircraft Company. Stopień ten jest ulepszoną wersją członu S-IV używanego w rakietach Saturn I. Różnica jest taka, że zamiast zestawu sześciu słabych silników RL-10 użyto jednego mocnego silnika J-2, użytego później w stopniu S-II dla rakiet Saturn V. To rozwiązanie nie pozwalało na zastosowanie manewru Inboard Cutoff w celu oszczędności paliwa, które miało miejsce podczas pracy S-IC i S-II (mających po pięć silników). Do sterowania S-IVB wykorzystywał dysze sterowe typu RCS. Silnik J-2 był wahliwie umieszczony w dolnej części członu. Urządzenia hydrauliczne mogły odchylać silnik w dowolnym kierunku o 7 stopni względem podłużnej osi członu[2].
Istniały dwie wersje członu S-IVB: S-IVB 200 (do rakiet Saturn IB) i S-IVB 500 (do rakiet Saturn V). Różnicą pomiędzy wariantem 200 a 500 był stopień przejściowy, fabrycznie montowany na S-IVB 500. W rakietach Saturn IB stopień S-IVB odłączał się od stopnia S-IB, który miał taką samą średnicę. W przypadku Saturna V stopień S-IVB musiał się odłączyć od stopnia S-II o większej średnicy (10 m). Stąd podczas montażu Saturna V stopień S-IVB 500 posiadał człon przejściowy, który umożliwiał odłączenie S-IVB od S-II i oddalenie S-II na bezpieczną odległość, by S-IVB mógł dokonać zapłonu. Człon przejściowy nie odłączał się wraz z S-IVB, lecz pozostawał przytwierdzony do S-II, i wraz z tym członem podążał po trajektorii balistycznej, a potem zostawał zniszczony wskutek tarcia podczas wchodzenia w atmosferę.
Na stopniu S-IVB w obydwu rakietach umieszczono przyrządy telemetryczne i kontrolne, które pozwalały na kontrolę całej rakiety od startu do oddzielenia ładunku. Nad przedziałem instrumentów kontrolnych do stopnia S-IVB przymocowany został adapter o nazwie SLA. Adapter ten pozwalał na przyłączenie statków Apollo CSM oraz LM (w przypadku Saturna IB użytego w 1975 specjalny moduł cumowniczy do połączenia statków Apollo i Sojuz na orbicie)[3].
Inną różnicą pomiędzy S-IVB 200 a S-IVB 500 była możliwość ponownego zapłonu, która mogła być użyta w S-IVB 500 (podczas każdego lotu księżycowego tylko raz).
Użycie
[edytuj | edytuj kod]S-IVB 200 miał swój pierwszy start w roku 1966, podczas pierwszego lotu Saturna IB. S-IVB 500 po raz pierwszy użyto podczas lotu Apollo 4.
W misjach Apollo 7, Apollo 9. Skylab 2, Skylab 3, Skylab 4 i Sojuz-Apollo stopień S-IVB po odłączeniu kapsuły CSM (w Apollo 9 również LM) pozostawał na niskiej orbicie okołoziemskiej, stanowiąc część kosmicznego śmietniska.
W lotach Apollo 8, Apollo 10, Apollo 11 i Apollo 12 stopień S-IVB po udanym zapłonie ucieczkowym i odłączeniu pojazdów CSM i LM (wyjątek stanowi Apollo 8) wchodził na orbitę heliocentryczną, co mogło spowodować dziwaczne rozpoznanie tych stopni jako asteroid (tak było w przypadku stopnia S-IVB użytego podczas lotu Apollo 12, w 2002 został oznakowany jako asteroida J002E3).
Kolejne loty programu Apollo na Księżyc przebiegały inaczej niż pierwsze: człon S-IVB zamiast mijania Księżyca zderzał się z nim.
Wystrzelona w 1973 stacja Skylab była w rzeczywistości członem S-IVB 200, który został przebudowany, by zostać pierwszą stacją kosmiczną budowaną przez USA (drugą jest ISS, zbudowana wspólnie z Rosjanami). Zbudowano również zapasowy moduł ze stopnia S-IVB 500, o nazwie Skylab B, który nigdy nie poleciał w kosmos.
Po wycofaniu
[edytuj | edytuj kod]Niektóre egzemplarze stopni S-IVB można podziwiać na wystawie w KSC, inne w U.S. Space & Rocket Center (Huntsville, Alabama, położone niedaleko Centrum Lotów Kosmicznych imienia George’a C. Marshalla). Jeden z członów S-IVB jest na wystawie w JSC.
Na podstawie S-IVB stworzono stopień Earth Departure Stage (EDS), wyposażony w silnik J-2X, będący ulepszoną wersją jednostki J-2. EDS jest zaprojektowany do użycia wraz z rakietą Space Launch System w wersji ciężkiej.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Robert Godwin: Apollo 11. Warszawa: Prószyński Media Sp. z o.o., 2012, s. 46-47, seria: Historia podboju Kosmosu. ISBN 978-83-7648-902-5.
- ↑ a b Andrzej Marks: Podbój Księżyca trwa. Warszawa: Wydawnictwa Naukowo-Techniczne, 1967, s. 423-424.
- ↑ Saturn S-IVB. NASA. [dostęp 2012-05-27].