غائله آذربایجان: تفاوت میان نسخهها
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
جزبدون خلاصۀ ویرایش |
||
خط ۱۵: | خط ۱۵: | ||
| درگیر۱ = {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[شاهنشاهی ایران]]{{سخ}}پشتیبانی:{{سخ}}{{پرچمک |ایالات متحده آمریکا}} [[ایالات متحده آمریکا]]{{سخ}}{{Flag|United Kingdom}} |
| درگیر۱ = {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[شاهنشاهی ایران]]{{سخ}}پشتیبانی:{{سخ}}{{پرچمک |ایالات متحده آمریکا}} [[ایالات متحده آمریکا]]{{سخ}}{{Flag|United Kingdom}} |
||
| درگیر۲ = [[پرونده:Flag_of_the_Republic_of_Mahabad.svg|22 px]] [[جمهوری مهاباد]]{{سخ}}[[پرونده:Azerbaijan_people's_government_flag.svg|22 px]][[حکومت خودمختار آذربایجان]]{{-}}پشتیبانی:{{سخ}}[[پرونده:Flag_of_the_Soviet Union.svg|22 px]] [[اتحاد جماهیر شوروی]] |
| درگیر۲ = [[پرونده:Flag_of_the_Republic_of_Mahabad.svg|22 px]] [[جمهوری مهاباد]]{{سخ}}[[پرونده:Azerbaijan_people's_government_flag.svg|22 px]][[حکومت خودمختار آذربایجان]]{{-}}پشتیبانی:{{سخ}}[[پرونده:Flag_of_the_Soviet Union.svg|22 px]] [[اتحاد جماهیر شوروی]] |
||
| فرمانده۱ = {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[محمدرضاشاه پهلوی]]{{سخ}} {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[احمد قوام]]{{سخ}}{{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[علی رزم آرا]]<ref name=kurdishwarrior/>{{سخ}} {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[مظفر رضایی]] {{سخ}} {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[احمد رضایی (نظامی)|احمد رضایی]] |
| فرمانده۱ = {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[محمدرضاشاه پهلوی]]{{سخ}} {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[احمد قوام]]{{سخ}}{{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[علی رزم آرا]]<ref name=kurdishwarrior/>{{سخ}} {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[مظفر رضایی]] {{کدن}} {{سخ}} {{پرچمک|ایران|۱۹۶۴}} [[احمد رضایی (نظامی)|احمد رضایی]] {{کدن}} |
||
| فرمانده۲ = [[پرونده:Azerbaijan people's government flag.svg|25px]][[جعفر پیشه وری]]{{سخ}}{{nowrap|[[پرونده:Azerbaijan people's government flag.svg|25px]][[احمد کرداری]]{{POW}}}}{{سخ}}{{flagicon image|Flag_of_the_Republic_of_Mahabad.svg}} [[قاضی محمد]]{{Executed}}{{سخ}}{{flagicon image|Flag_of_the_Republic_of_Mahabad.svg}} [[مصطفی بارزانی]]<ref name=kurdishwarrior/>{{سخ}}{{flagicon image|Flag_of_the_Republic_of_Mahabad.svg}} [[احمد بارزانی]] |
| فرمانده۲ = [[پرونده:Azerbaijan people's government flag.svg|25px]][[جعفر پیشه وری]]{{سخ}}{{nowrap|[[پرونده:Azerbaijan people's government flag.svg|25px]][[احمد کرداری]]{{POW}}}}{{سخ}}{{flagicon image|Flag_of_the_Republic_of_Mahabad.svg}} [[قاضی محمد]]{{Executed}}{{سخ}}{{flagicon image|Flag_of_the_Republic_of_Mahabad.svg}} [[مصطفی بارزانی]]<ref name=kurdishwarrior/>{{سخ}}{{flagicon image|Flag_of_the_Republic_of_Mahabad.svg}} [[احمد بارزانی]] |
||
---- |
---- |
نسخهٔ ۲۲ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۳۴
غائلهٔ آذربایجان | |||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
بخشی از پیامدهای جنگ جهانی دوم، جنگ سرد و منازعه احزاب کرد با دولت ایران | |||||||
پرونده:The tank of the imperial army is going to Azerbaijan to fight against the Democratic Party.jpg تانک ارتش شاهنشاهی رهسپار آذربایجان برای مبارزه با حزب دموکرات | |||||||
| |||||||
طرفهای درگیر | |||||||
![]() پشتیبانی: ![]() ![]() |
![]() ![]() ![]() | ||||||
فرماندهان و رهبران | |||||||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![]() ![]() | ||||||
قوا | |||||||
ارتش شاهنشاهی ایران |
شبه نظامیان آذربایجانی
| ||||||
تلفات و خسارات | |||||||
نامعلوم | نامعلوم | ||||||
در مجموع: ۲٬۰۰۰ کشته [۳] |
غائلهٔ آذربایجان[۴][۵][۶] که در منابع غربی بحران سال ۱۹۴۶ ایران نامیده شده،[۷] اشاره به رویدادهایی دارد که در میان سالهای ۱۳۲۵ و ۱۳۲۶ خورشیدی در ایران پیش آمد و منجر به تشکیل و سرنگونی حکومت خودمختار آذربایجان و جمهوری مهاباد شد. این بحران یکی از نخستین بحرانهای پس از جنگ جهانی دوم بود.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Salgard_nejat_azarbayjan_1950-1.jpg/200px-Salgard_nejat_azarbayjan_1950-1.jpg)
در پایان جنگ جهانی دوم قرار بر این بود که پس از تسلیم آلمان اشغال ایران توسط شوروی و بریتانیا پایان پذیرد ولی در عمل شوروی ارتش سرخ را از شمال ایران خارج نکرد و دست به تشکیل حکومت خلق آذربایجان و جمهوری مهاباد زد.
قوام السلطنه، نخستوزیر وقت ایران به کمک آمریکاییها عملاً دست به فریب استالین زد و با پیش کشیدن امتیاز نفت شمال که به قرارداد قوام-سادچیکف معروف بود و همچنین همزمانی با فشار و تهدید آمریکا، شوروی از خاک ایران عقب نشست و هر دو حکومت با ورود ارتش شاهنشاهی ایران به سرعت سقوط کردند. بعد از خروج نیروهای شوروی از ایران قوام از نخستوزیری استعفا نمود و روسها را از تمامی قولهایی که به ایشان داده بود بینصیب گذاشت. این بحران از نخستین رخدادهای جنگ سرد بهشمار میرود.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/7/74/Stalin_handnote_to_Baghirov_1.jpg/220px-Stalin_handnote_to_Baghirov_1.jpg)
اقدام به تشکیل حرکتهای تجزیهطلبانه در ایران
بر اساس اسنادِ محرمانه که پس از سقوط اتحادیهٔ جماهیر شوروی منتشر شدند، یکی از مهمترین اسناد حزب کمونیست شوروی با برچسب «فوق العاده سرّی» در روز ششم ژوئیهٔ ۱۹۴۵ میلادی، برابر با پانزدهم تیر سال ۱۳۲۴ خورشیدی، در کمیتهٔ مرکزی این حزب برای ایجاد جنبشهای تجزیهطلبانه در آذربایجان ایران و جنوب دریای خزر تصویب شد. همهٔ این اسناد امضای استالین را داشت و او مستقیماً در این موضوع نقش داشته است. در این سند آشکارا گفته شده که برای توسعهٔ حرکت تجزیهطلبانه در آذربایجان، حزبی ملی تشکیل شود و به باقروف، تیمور قلیاوف و میرزا ابراهیموف وزیر فرهنگ آذربایجان شوروی سپرده شده بود که اقدامهای لازم در این زمینه را انجام دهند. در این سند حتی نام حزب نیز، یعنی «فرقهٔ دموکرات آذربایجان» پیشنهاد و ذکر شدهاست. از این رو، در میانه تابستان سال ۱۳۲۴ خورشیدی، سران جمهوری آذربایجان به دستور شخص استالین ملزم شدند که خیلی زود دست به کار شوند و در ایران، کسانی را پیدا کنند تا برایشان حزبی با نام «فرقهٔ دموکرات آذربایجان» تأسیس کنند و جداییطلبی را تبلیغ کنند. همچنین در بندی فرمان اقدامات برای جلب کُردهای شمال ایران جنبش جداییطلبانه شدهاست.[۸][۹]
در زنجان
براساس سند ۷۱۰۹۴۰ مرکز اسناد مجلس شورای ملی ( امروزه کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی) دو برادر به نامهای احمد رضایی و مظفر رضایی[۱۰]، به عنوان فرماندهان وقت ژاندارمری ایران در سالهای ۱۳۲۴ و ۱۳۲۵ خورشیدی در منطقه زنجان پس از جنگ جهانی دوم و اشغال ایران بودند. این دو در مقابله با تجزیه طلبی فرقه دموکرات آذربایجان (که بعدها حکومت خودمختار آذربایجان را زیر نظر اتحاد جماهیر شوروی به مدت یک سال تشکیل دادند) و حفظ ایران ایستادگی کردند. گفته شده پس از شکستهای طرفداران سید جعفر پیشهوری و با حمایت ارتش سرخ در منطقه زنجان و ناتوانی ایشان در جهت تجزیه، در نقشهای پیچیده، ابتدا احمد رضایی را مسموم کردند. پس از احمد رضایی، مظفر رضایی که پیشتر نایب (ستوان) بود، به جای برادر به درجه سلطانی (سروانی)، رسیده و به حفاظت از ایران میپردازد. اما او هم پس از پیروزی مجدد، پس از یک هفته بعد از مرگ برادر با توطئه کشته میشود.[۱۰] در این مرحله نیروهای فرقه دموکرات آذربایجان، در شرایط بیفرماندهی ژاندارمری منطقه، زنجان را تصرف کردند. اگرچه، چند ماه بعد در تاریخ ۲۱ آذر ۱۳۲۵ خورشیدی، زنجان به قلمرو ایران بازگشت.
جستارهای وابسته
- قطعنامه ۲ شورای امنیت
- قطعنامه ۳ شورای امنیت
- قطعنامه ۵ شورای امنیت
- حکومت خودمختار آذربایجان
- جمهوری مهاباد
منابع
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref>
غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامkurdishwarrior
وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - ↑ Ahmadoghlu, Ramin (2019), "Azerbaijani National Identity in Iran, 1921–1946: Roots, Development, and Limits", The Journal of the Middle East and Africa, 10 (3): 253–278, doi:10.1080/21520844.2019.1656455, S2CID 204368556
- ↑ "Archived copy". Archived from the original on January 21, 2014. Retrieved 2013-11-14.
{{cite web}}
: نگهداری یادکرد:عنوان آرشیو به جای عنوان (link) - ↑ «قانون عفو عمومی مجرمان غائلهٔ آذربایجان و زنجان مصوب ۲۶ مرداد ماه ۱۳۲۷ مجلس شورای ملی ایران». بایگانیشده از اصلی در ۲۲ فوریه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۱ فوریه ۲۰۱۴.
- ↑ «رفع غائله آذربایجان». بایگانیشده از اصلی در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۷.
- ↑ مروری بر غائلهٔ آذربایجان
- ↑ 1946 in Iran: Iran Crisis of 1946, United Nations Security Council Resolution 3, United Nations Security Council Resolution 5 (به انگلیسی), General Books LLC, 2010
- ↑ «فرمان استالین: 'فرقهٔ دموکرات آذربایجان' ایجاد شود». رادیو فردا. دریافتشده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۰.
- ↑ «مقاله ای از عباس جوادی». BBC News فارسی. دریافتشده در ۲۰۲۰-۰۴-۱۰.
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ مجلس شورای اسلامی، کتابخانه، موزه و مرکز اسناد، کتابخانه شماره یک، 710940، شماره مدرک: ۱۶/۲۴۸/۱۱/۶/۶۷
پیوند به بیرون
- جنگهای محمدرضا پهلوی
- اتحاد شوروی در ۱۹۴۶ (میلادی)
- ایران در ۱۹۴۶ (میلادی)
- ایران در ۱۹۴۷ (میلادی)
- تاریخ جنگ سرد در ایران
- جنگ سرد
- جنگهای اتحاد شوروی
- جنگهای ایران
- جنگهای جمهوری آذربایجان
- جنگهای داخلی ایران
- درگیریهای نیابتی
- حوادث دیپلماتیک
- درگیریها در ۱۹۴۶ (میلادی)
- درگیریهای جنگ سرد
- روابط ایالات متحده آمریکا و اتحاد شوروی
- روابط ایران و اتحاد شوروی
- روابط ایران و جمهوری آذربایجان
- روابط بینالملل در ۱۹۴۶ (میلادی)
- روابط بینالملل در ۱۹۴۷ (میلادی)
- شورشها در ایران