سرگرد
سرگرد | |
---|---|
![]() ![]() ![]() ![]() | |
کشور | ![]() |
شاخه خدمات | نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی ایران نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیروی انتظامی جمهوری اسلامی |
درجه ناتو | OF-3 |
شکل گرفته | ۱۳۱۳ خورشیدی در ایران |
رتبه بالاتر بعدی | سرهنگ دوم |
رتبه پایینتر بعدی | سروان |
درجههای معادل | سرگرد پاسدار ناخدا سوم ناوسالار سوم پاسدار |
سرگرد یکی از درجات افسری در نیروهای مسلح است که جایگاهی پایینتر از سرهنگ دوم و بالاتر از سروان دارد.
دارنده درجه سرگرد در نیروهای مسلح معمولاً فرمانده یک گردان است که ۳۰۰ تا ۱۰۰۰ سرباز دارد.[نیازمند منبع]
واژهشناسی
اصطلاح «سرگرد» از دو واژه ساخته شدهاست: «سر» + «گُرد» («پهلوان، دلیر؛ جنگاور» < پارسی میانه: gurd < ایرانی باستان: -vr̥ta* > نیاایرانی: vr̥t-: -vart «محافظت کردن، پاییدن، مقاومت کردن»).[۱]
«سرگرد» در فرهنگهای کهن، از آن جمله در تذکرهٔ «خزانه عامره»، تألیف میرغلامعلی آزاد بلگرامی «فرمانده دستهای از لشکر» تعریف شده.[۲] «گردان» به معنای «سپاهیان، لشکریان یا جنگاوران» در «شاهنامه» بسیار به کار رفتهاست. چنانچه، فردوسی گفته:
اصطلاح «سرگرد» را سال ۱۳۱۴ فرهنگستان زبان ایران با پیشنهاد انجمن واژهگزینی ارتش شاهنشاهی ایران، به معنای «فرمانده گردان» جایگزین درجهٔ «یاور» کرد، که برابر درجهٔ «ماژور» (از فرانسهای major > لاتینی maior «مهتر، سردار») بود. همزمان واژهٔ «گردان» نیز با پیشنهاد انجمن واژهگزینی ارتش جایگزین اصطلاح فرانسوی «باطالیون» (از فرانسوی: Bataillon > ایتالیایی: Battaglione «دسته» > ایتالیایی: Battaglia «گروه») شد.[۳]
پیشینه
سپاه ساسانیان | ||
---|---|---|
یگانها | شمار نیروها | فرمانده |
radag | ۱۰ سرباز | radagbān* |
tahm | ۱۰۰ سرباز | tahmdār |
wašt | ۵۰۰ سرباز | wašt-sālār |
drafš | ۱۰۰۰ سرباز | drafš-sālār |
gund | ۵۰۰۰ سرباز | gund-sālār |
spāh | ۱۰۰۰۰ سرباز | spāhbed |
artēštārān | artēštārān-sālār |
یگان رزمی برابر با گردان نخستین بار در سپاه ساسانیان (۲۲۴ — ۶۵۱ میلادی) تشکیل شدهاست. سپاه (پارسی میانه: spāh) بر پایه سیستم شمارش دهدهی گروهبندی میشده[۴] و فرمانده آن سپاهبد (پارسی باستان: spāhbed) بود.
سپاه چند یگان ۵٬۰۰۰ نفری را در بر میگرفته که گند (پارسی میانه: gund) نامیده میشدهاند و فرمانده آنها گندسالار (پارسی میانه: gund-sālār) بودهاست.[۵] هر گند از چند یگان ۱۰۰۰ نفری تشکیل میشده که درفش (پارسی میانه: drafš) نام داشتند و فرمانده آنها درفشسالار (پارسی میانه: drafš-sālār) خوانده میشد. این هنگها از چند یگان ۵۰۰ نفره تشکیل میشدهاند که برابر با گردانهای امروزی بوده و «وَشت» (پارسی میانه: wašt) نام داشتهاند و فرمانده آنها وشتسالار (پارسی میانه: wašt-sālār) بودهاست. هر وشت یا گردان چند گروهان را دربرداشته که «تَهم» (پارسی میانه: tahm) نامیده و فرمانده آن تهمدار (پارسی میانه: tahmdār) خوانده میشدند. احتمال میرود که کوچکترین یگان در سپاه شاهنشاهی ساسانی رده (پارسی میانه: radag) نام داشتهاشت.[۶]
دوران معاصر
در دوره پهلوی اول، این درجه را «یاور» مینامیدند.[۷] درجه سرگردی یکی از درجات افسری ارشد ارتش است که فرد نظامی ای که از درجه سروانی ترفیع میگیرد و به درجه سرگردی دست پیدا میکند و از ردهٔ افسران جزء در ردهٔ افسران ارشد قرار میگیرد، باید دو خوشهٔ طلایی گندم هلالی شکل (یک ردیف خوشه) که نشانهٔ افسران ارشد است و آنها را از افسران جزء متمایز میکند را روی نقاب کلاه نظامی خود که باید کمی بلندتر از کلاههای معمولی (کلاه درجه داران و افسران جزء) باشد نصب کند؛ و این کلاه خوشه دار (با یک ردیف خوشه) تا بعد از درجهٔ سرهنگ تمامی برای فرد نظامی قابل استفاده است و وقتی که یک فرد نظامی به درجهٔ سرتیپ دومی که فرد نظامی را از ردهٔ افسران ارشد در ردهٔ امرا و سرداران (امیر و سردار نظامی) قرار میدهد دست پیدا کند باید یک ردیف خوشهٔ دیگر که باید کوچکتر از ردیف قبلی باشد (دو خوشهٔ هلالی کوچک) باید روی نقاب کلاه نظامی خود و در بین دو خوشهٔ بزرگ قبلی نصب کند که جمعاً چهار خوشه (دو بزرگ و دو کوچک) روی نقاب این افراد نصب شدهاست.
درجهٔ سرگردی برابر با درجهٔ ناخدا سومی در نیروی دریایی است.
نگارخانه
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ حسندوست، محمد (۱۳۹۳). فرهنگ ریشهشناختی زبان فارسی. فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۱۴۳-۵۵-۲. جلد سوم: «ر - ق»، ص. ۱۷۲۲
- ↑ «تذکره خزانه عامره»، تألیف میرغلامعلی آزاد بلگرامی، به نقل از «فرهنگ زبان تاجیکی»
- ↑ «روستایی، محسن، واژگان نظامی مصوب فرهنگستان ایران (۱۳۱۴–۱۳۲۰)، فصلنامهٔ «گنجینهٔ اسناد»، زمستان ۱۳۷۳، شمارهٔ ۱۶، ص ۳۸». بایگانیشده از اصلی در ۱۱ آوریل ۲۰۱۸. دریافتشده در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۹.
- ↑ NIKONOROV, Valery. (2005), The issue of Parthian inheritance in Iran: warfare, in Central Asia from the Achaemenids to the Timurids: Archaeology, History, Ethnology, Culture, Valery NIKONOROV (ed.), Saint Petersburg: Oriental Department of the St. Petersburg State University, 141-182.
- ↑ Kaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0 — c. 13
- ↑ «Asha R. The Dates in the Pahlavīg and Pārsīg Inscriptions of Durā (Europos)» (PDF). بایگانیشده از اصلی (PDF) در ۷ اوت ۲۰۱۶. دریافتشده در ۲۵ ژوئن ۲۰۱۹.
- ↑ از فرمان شاهنشاهی تأسیس نیروی هوایی تا دژ پرنده آمریکایی در تهران بایگانیشده در ۱ فوریه ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine خبرگزاری فارس
"واژههای نو فرهنگستان ایران تا پایان سال ۱۳۱۸، تهران، نشر ابن سینا ۱۳۱۹.