An Aragóin
![]() | Ní mór an t-alt seo a ghlanadh, ionas go mbeidh caighdeán níos fearr ann.
Tar éis duit an t-alt a ghlanadh, is féidir leat an teachtaireacht seo a bhaint de. Féach ar Conas Leathanach a Chur in Eagar agus an Lámhleabhar Stíle le fáil amach faoin dóigh cheart le feabhas a chur ar alt ciclipéide. |
![]() | |||||
---|---|---|---|---|---|
Aragón (es) ![]() | |||||
|
|||||
![]() ![]() | |||||
Aintiún | Himno de Aragón (21 Aibreán 1989) ![]() | ||||
Suíomh | |||||
| |||||
Stát ceannasach | an Spáinn ![]() | ||||
Príomhchathair | Cathair Zaragoza ![]() | ||||
Daonra | |||||
Iomlán | 1,324,397 (2019) ![]() | ||||
• Dlús | 27.75 hab./km² | ||||
Teanga oifigiúil | an Spáinnis an Aragóinis an Chatalóinis ![]() | ||||
Tíreolaíocht | |||||
Achar dromchla | 47,719 km² ![]() | ||||
Pointe is airde | Aneto (en) ![]() ![]() | ||||
Ar theorainn le | |||||
Sonraí stairiúla | |||||
Leanann sé/sí | Captaincy General of Aragon (en) ![]() ![]() | ||||
Éarlamh | Naomh Seoirse agus Our Lady of the Pillar (en) ![]() ![]() | ||||
Eagraíocht pholaitiúil | |||||
Comhlacht feidhmiúcháin | Gobierno de Aragon (en) ![]() ![]() | ||||
Comhlacht reachtach | Aragonese Corts (en) ![]() ![]() | ||||
• President of the Government of Aragon (en) ![]() ![]() | Jorge Azcón (2023–) ![]() | ||||
Aitheantóir tuairisciúil | |||||
Lonnaithe i gcrios ama | |||||
Cód ISO 3166-2 | ES-AR ![]() | ||||
Cód NUTS | ES24 ![]() | ||||
Eile | |||||
Suíomh gréasáin | aragon.es ![]() |
Is comhphobal féinrialaitheach í an Aragóin atá suite in oirthuaisceart na Spáinne. Go hoifigiúil glaotar Comunidad Autónoma de Aragón air. Tá achar 47,719 km² (18,424 mí²) aige le daonra de 1,277,471 (2006).
Tá teorainneacha aige leis An Fhrainc ó thuaidh, taobh thiar den Chatalóin, tá Comhphobal Valencia ó dheas agus tá sé taobh soir de an Chaistíl agus León, an Chaistíl-La Mancha, La Rioja, agus Navarra. Is iad Zaragoza, Huesca, agus Teruel na cúigí atá sa réigiún. Sruthann an abhainn Ebro tríd an réigiún, agus tá sléibhte ó thuaidh; le gleann álainn torthúil, ach áfach, giota beag aimrid ó dheas. Is í Zaragoza an phríomhchathair.
Freisin, chomh maith leis an trí chúige, tá an Aragóin fhoroinnithe i 33 comarcas nó contaetha.
Teanga
[cuir in eagar | athraigh foinse]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4f/Aragon_languages.svg/220px-Aragon_languages.svg.png)
Mar bharr ar labhairt na Spáinnise ag an daonra iomlán, tá bunteanga Aragóinis, a labhraítear fós i ngleann áirithe sna Sléibhte Piréiní. Labhraítear Catalóinis i gcontaetha áirithe atá in aice leis an gCatalóin. Glaotar La Franja ar an réigiún beag seo.
Stair
[cuir in eagar | athraigh foinse]Ba chontae feodach é an Aragóin, Jaca, roimh bhunadh ríocht na hAragóine. Aontaíodh an ríocht seo le Pamplona (níos déanaí Navarra) sa bhliain 925.
Tar éis bás Rí Sancho, roinneadh an ríocht idir a mhic. I dtús báíre ainmníodh Ramiro I mar rí na hAragóine; i ndiaidh bás a dheartháir, Gonzalo, ainmníodh é mar Rí de Sobrarbe agus Ribagorza. D'fhás an ríocht nua go tapaidh, agus tógadh san áireamh Navarra. Ghabh an ríocht seo Zaragoza sa bhliain 1118. Scoilte ón ríocht Navarra, athbhúnaíodh Ríocht na hAragóine sa bhliain 1035 agus mhair sé mar ríocht scartha go dtí gur phós Rí Ferdinand an Caitiliceach, Éilís na Caistíle Na Monarcaí Caitliceacha sa bhliain 1479 i Valladolid ag bunú Ríocht na Spáinne.
Bhí Aragóin mar an t-ainm ar an gCorón na hAragóine freisin toisc gur pósadh cunta ó Bharcelona (Ramon Berenguer IV) le Banríon na hAragóine (Petronila ó Aragóin), lena mhac a fuair mar oidhreacht talamh na beirte acu. Bhí Ríthe na hAragóine i gceannas ar an dúiche, ní hamhain den réigiún Aragóin ach freisin an Chatalóin, agus níos déanaí na hOileáin Bhailéaracha, Valencia, an tSicil, an tSairdín agus an Nápail.
Tírdhreach
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá dlús daonra na hAragóin beag go leor agus dá bharr tá a lán talamh folamh sa réigiún. Tá cónaí ag leath an réigiún i Zaragoza.
Tá gleanna iontach iargúlta agus sléibhte iontach ard sna Piréiní. Tá roinnt deacracht bealach a fháil isteach iontu agus dá bharr tá a áille choimthe acu. Níos mó ó thuaidh tá na gleanna lán se eaglais bailte agus radharcanna iontach. Sa deisceart tá an Teruel a bhfuil beagnach dódheanta, iarracht dul ann, agus ata iontach álainn.
Tá cosaint ó UNESCO ag roinnt de na séadchomharthaí den Teruel agus Zaragoza mar chuid den tionscnamh Suíomh Dúchais Ailtireacht Mudéjar na hAragóine.
Daonra agus Aonaid Riaracháin na hAragóine
[cuir in eagar | athraigh foinse]Tá thart ar leath de dhaonra na hAragóine ina gcónaí i bpríomhchathair Zaragoza. Is í Huesca an t-aon chathair eile sa réigiún le daonra níos mó ná 50,000 daoine.
Seo iad a leanas liosta na cathracha is mó sa réigiún ó thaobh daonra de:
Uimhir | Cathair | Cúige | Daonra | Zaragoza ![]() Huesca ![]() Teruel ![]() Calatayud |
---|---|---|---|---|
1 | Zaragoza | Zaragoza | 661,108 | |
2 | Huesca | Huesca | 52,282 | |
3 | Teruel | Teruel | 35,564 | |
4 | Calatayud | Zaragoza | 20,191 | |
5 | Utebo | Zaragoza | 18,466 | |
6 | Monzón | Huesca | 17,237 | |
7 | Barbastro | Huesca | 16,961 | |
8 | Ejea de los Caballeros | Zaragoza | 16,541 | |
9 | Alcañiz | Teruel | 16,043 | |
10 | Fraga | Huesca | 14,925 |
Tá níos mó ná 70%, de dhaonra an réigiúin ina gcónaí i gCúige Zaragoza agus 17% ina gcónaí i gCúige Huesca, agus 11% ina gcónaí i gcúige Teruel. Tá an réigiúin mar an dara réigiúin is lú ó thaobh dlús daonra de (i ndiaidh an Chaistíl-La Mancha): sé sin 26.8/cm². Tá na áiteanna is airde ó thaobh daonra de bruach na habhann Ebro, go háirithe thart ar Zaragoza, agus i gcnoic Piréineach agus na háiteanna is lú ó thaobh dlús daonra ar ndóigh ná sna Sléibhte Piréineach agus i ndeisceart Cúige Teruel.
Níl ach ceithre cathracha le níos mó ná 20,000 daoine iontu; sé sin Zaragoza le thart ar 70,000, Huesca ag 50,000, Teruel ag 35000, agus Calatayud 20,000.
Mar sin tá an Aragóin roinnte i dtrí cúige, ainmnithe dona bpríomhchathair: Huesca, Zaragoza agus Teruel. Tá na cúige roinnte i 33 contaetha agus tá 732 bardais sa réigiún.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Comarcas_de_Arag%C3%B3n.png/220px-Comarcas_de_Arag%C3%B3n.png)
![]() AN ARAGÓIN | |||
Cúige | Contaetha | Bardais | |
---|---|---|---|
![]() |
Cúige Huesca Daonra 227,609 |
Contaetha Huesca Alto Gállego, Bajo Cinca, Cinca Medio, Hoya de Huesca, La Jacetania, La Litera, Los Monegros, La Ribagorza, Sobrarbe y Somontano de Barbastro. |
![]() Huesca 52,296 Tá 202 bardais i gCúige Huesca. |
![]() |
Cúige Teruel Daonra 143,728 |
Contaetha Teruel Bajo Martín, Jiloca, Cuencas Mineras, Andorra-Sierra de Arcos, Bajo Aragón, Comhphobal Teruel, Maestrazgo, Sierra de Albarracín, Gúdar-Javalambre y Matarraña. |
![]() Teruel 35,841 Tá 236 bardais i gCúige Teurel. |
![]() |
Cúige Zaragoza Daonra 978,130 |
Contaetha Zaragoza Aranda, Bajo Aragón-Caspe, Campo de Belchite, Campo de Borja, Campo de Cariñena, Campo de Daroca, Cinco Villas, Comhphobal Calatayud, Ribera Alta del Ebro, Ribera Baja del Ebro, Tarazona y el Moncayo, Valdejalón y Contae Zaragoza. |
![]() Zaragoza 679,624 Tá 292 bardais i gCúige Zaragoza. |
Tagairtí
[cuir in eagar | athraigh foinse]