Butlonos
Tursiops[a] | |||
P. Gervais, 1855[1] | |||
![]() Butlonos zwyczajny (T. truncatus) | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Infragromada | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Infrarząd | |||
Parvordo | |||
Nadrodzina | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Rodzaj |
butlonos | ||
Typ nomenklatoryczny | |||
Delphinus truncatus Montagu, 1821 | |||
Synonimy | |||
| |||
Gatunki | |||
|
Butlonos[6] (Tursiops) – rodzaj wodnych ssaków z podrodziny Delphininae w obrębie rodziny delfinowatych (Delphinidae).
Zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj obejmuje gatunki występujące we wszystkich wodach świata[7][8][9].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Długość ciała 190–380 cm, noworodków 84–140 cm; masa ciała 136–635 kg[8][10].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]Rodzaj zdefiniował w 1843 roku angielski zoolog John Edward Gray w artykule poświęconym kolekcji ssaków ze zbiorów Muzeum Brytyjskiego[2]. Na gatunek typowy wyznaczył (oznaczenie monotypowe) butlonosa zwyczajnego (T. truncatus). Jednak nazwa którą Gray nadał nowemu taksonowi okazała się młodszym homonimem innego rodzaju waleni opisanego w 1822 roku, dlatego w 1855 roku francuski paleontolog i entomolog Paul Gervais nadał rodzajowi delfinów nową nazwę[1].
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]- Tursio: łac. tursio, nazwa użyta przez Pliniusza na określenie rodzaju ryby przypominającej delfina[11]. Gatunek typowy: Delphinus truncatus Montagu, 1821.
- Tursiops (Thursiops): rodzaj Tursio J.E. Gray, 1843; gr.
ω ψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd’[11]. - Gudamu: nazwa gadamu oznaczająca w telugu delfina[12]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Delphinus gudamu R. Owen, 1866 (= Delphinus truncatus Montagu, 1821).
- Tursiodelphis: łac. tursio, nazwa użyta przez Pliniusza na określenie rodzaju ryby przypominającej delfina; gr. δελφις delphis, δελφινος delphinos ‘delfin’[5]. Takson warunkowy, proponowany dla Tursiops australis[d].
Podział systematyczny
[edytuj | edytuj kod]Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki[13][10][7]:
Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa[6] | Podgatunki[8][7][10] | Rozmieszczenie geograficzne[8][7][10] | Podstawowe wymiary[8][10][e] | Status IUCN[14] |
---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() |
Tursiops truncatus | (Montagu, 1821) | butlonos zwyczajny | 3 podgatunki | umiarkowane i tropikalne wody całego świata, generalnie na północ do 45° N, ale dociera do Wysp Owczych na północnym Oceanie Atlantyckim, na południe do Nowej Zelandii i południowej Argentyny | DC: 190–380 cm MC: 135–635 kg |
LC |
Tursiops erebennus | (Cope, 1865) | gatunek monotypowy[15] | wody przybrzeżne i ujścia rzek wzdłuż zachodniego wybrzeża północnego Oceanu Atlantyckiego, od Nowego Jorku po wschodnie wybrzeże półwyspu Floryda[15] | DC: do 286 cm brak danych[15] |
NE | ||
![]() |
Tursiops aduncus | (Ehrenberg, 1833) | butlonos indyjski | gatunek monotypowy | od ciepłych, umiarkowanych do tropikalnych wód Indo-Pacyfiku, od Południowej Afryki, Morza Czerwonego i Zatoki Perskiej na wschód po Archipelag Malajski, południowa Japonię, Wyspy Salomona i Australię | DC: około 270 cm MC: około 230 kg |
NT |
Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, NT – gatunek bliski zagrożenia; NE – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
Opisano również gatunek wymarły z miocenu i pliocenu dzisiejszych Włoch[16]:
- Tursiops osennae Simonelli, 1911
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b P. Gervais: Histoire naturelle des mammifères. Cz. 2. Paris: L. Curmer, 1855, s. 323. (fr.).
- ↑ a b J.E. Gray: List of the specimens of Mammalia in the collection of the British Museum. London: The Trustees, 1843, s. xxiii, 105. (ang.).
- ↑ V. Loche: Catalogue des mammifères et des oiseaux observés en Algérie. Paris: Bertrand, 1858, s. 11. (fr.).
- ↑ J.E. Gray: Synopsis of the species of whales and dolphins in the collection of the British Museum. London: B. Quaritch, 1868, s. 6. (ang.).
- ↑ a b K. Charlton-Robb, L. Gershwin, R. Thompson, J. Austin, Owen & S. McKechnie. A new dolphin species, the Burrunan dolphin Tursiops australis sp. nov., endemic to southern Australian coastal waters. „PLoS ONE”. 6 (9), s. e24047, 2011. DOI: 10.1371/journal.pone.0024047. (ang.).
- ↑ a b Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 189. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 298. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.).
- ↑ a b c d e J. Wang, K. Riehl & S. Dungan: Family Delphinidae (Ocean Dolphins). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 4: Sea Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2014, s. 515–516. ISBN 978-84-96553-93-4. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Tursiops. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-04-03]. (ang.).
- ↑ a b c d e Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 581. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ a b Palmer 1904 ↓, s. 697.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 301.
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, J. Zijlstra & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.13) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2024-07-17]. (ang.).
- ↑ Home. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2024-07-17]. (ang.).
- ↑ a b c A.P.B. Costa, W. Mcfee, L.A. Wilcox, F.I. Archer & P.E. Rosel. The common bottlenose dolphin (Tursiops truncatus) ecotypes of the western North Atlantic revisited: an integrative taxonomic investigation supports the presence of distinct species. „Zoological Journal of the Linnean Society”. 196 (4), s. 1608–1636, 2022. DOI: 10.1093/zoolinnean/zlac025. (ang.).
- ↑ V. Simonelli. Avanzi di “Tursiops„ del Pliocene Senese. „Memorie della R. Accademia delle Science dell’Instituto di Bologna Classe di Scienze Fisiche”. Serie VI. 8, s. 260, 1911. (wł.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).