Dialekt dorycki
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/AncientGreekDialects_%28Woodard%29-pl.svg/300px-AncientGreekDialects_%28Woodard%29-pl.svg.png)
Dialekt dorycki – jeden z głównych dialektów klasycznego języka greckiego, rozpadający się na kilka odmian, rozpowszechniony w okresie klasycznym na obszarze południowego i zachodniego Peloponezu (w Lakonii, Mesenii, Argolidzie i Koryncie), na wyspach Dodekanezu, niektórych wyspach południowych Cyklad (m.in. na Santorynie) i na Krecie, a także w części archipelagu Wysp Jońskich i Epiru. Dialekt dorycki blisko spokrewniony jest z dialektami północno-zachodnimi, używanymi w Achai i Elidzie oraz na północ od Zatoki Korynckiej – m.in. w Etolii, Akarnanii, Fokidzie i Lokrydzie. Wraz z nimi tworzy zespół zachodni dialektów klasycznej greki. Dialekty północno-zachodnie różnią się od odmian dialektu doryckiego dwoma cechami: końcówką celownika liczby mnogiej rzeczowników III deklinacji -οις (-ois) zamiast doryckiego -
W klasycznej literaturze greckiej dialekt dorycki stosowany był często jako wyróżnik formalny gatunku literackiego przez autorów liryki chóralnej i bukoliki, w dialekcie doryckim wypowiadali się więc m.in. Pindar i Teokryt.
Bezpośrednim kontynuatorem dialektu doryckiego z Lakonii jest współczesny język cakoński. Za kontynuatora dialektu doryckiego uważa się również język griko (pozostałość po koloniach greckich na Półwyspie Apenińskim).
Cechy charakterystyczne
[edytuj | edytuj kod]Do cech charakterystycznych dialektu doryckiego, odróżniających go od dialektu attyckiego zaliczają się:
- Zachowanie pierwotnego długiego
α , a więc np. μάτηρ (mátēr) w miejsce attyckiego μήτηρ (mētēr) – „matka” - Kontrakcja ae >
η (ē) w miejsce attyckiego ᾱ (ā). - Pierwotne eo, ea >
ι ο ,ι α (io, ia) w niektórych dialektach doryckich - W niektórych dialektach doryckich występuje
η ,ω (ē, ō) w miejsce attyckich dyftongówε ι ,ο υ (ei, ou) (m.in. ē, ō na skutek kontrakcji lub wydłużenia kompensującego). Przykładowo dopełniacz liczby pojedynczej rzeczowników i przymiotników rodzaju męskiego i nijakiego zakończony jest na -ω (-ō) w miejsce attyckiego -ο υ (-u), biernik liczby mnogiej rzeczowników i przymiotników rodzaju męskiego zakończony na -ως (-ōs) w miejsce attyckiego -ους (-ous), a bezokolicznik kończy się na -η ν (-ēn) w miejsce attyckiego -ε ι ν (-ein). - Krótkie
α (a) w miejsce attyckiegoε (e) w niektórych wyrazach: dor. ἱαρός (hiarós) w miejsce att. ἱερός (hierós) – „święty”; dor. Ἄρταμις (Ártamis), att. Ἄρτεμις (Ártemis) – „Artemida”; dor. γά (gá), att. γέ (ge) – „właśnie”, „przynajmniej” - Zachowanie pierwotnego -
τ ι (-ti), w dialekcie attyckim zmienionego w -σ ι (-si). Przykłady: trzecia osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego trybu oznajmującego czasowników II koniugacji kończy się na -τί (-ti) zamiast attyckiego σί(ν ) /-si(n)/: dor. φατί (fatí), φησί(ν ) /fēsí(n)/ – „mówi”, „przemawia”; trzecia osoba liczby mnogiej czasu teraźniejszego trybu oznajmującego zakończona na -ν τ ι (-nti), zamiast attyckiego -ο υ σ ι (ν ) /-usi(n)/: dor. λέγoν τ ι (légonti), att. λέγουσι(ν ) /légousi(n)/ – „mówią”, „powiadają”; dor. Ϝίκατι (wíkati), att.ε ἴκοσι(ν ) /eíkosi(n)/ – „dwadzieścia”; setki zakończone na κάτιοι (-kátioi) w miejsce attyckiego κόσιοι (-kósioi): dor. τριακάτιοι (triakátioi), att. τριακόσιοι (triakósioi) – „trzysta” - Zachowanie pierwotnego (w) oznaczanego digammą, np. dor. Ϝοῖκος (woíkos), att.
ο ἶκος (oíkos) – „dom”. W tekstach literackich w dialekcie doryckim oraz inskrypcjach z okresu hellenistycznego digamma nie jest oznaczana. ξ (ks) zamiastσ (s) jako cecha w formach aorystu i czasów przyszłych czasowników I koniugacji zakończonych na -ίζω, -άζω (-izō, -azō), np. dor. ἀγωνίξατο (agōníksato), att. ἀγωνίσατο (agōnísato). Analogicznie występujeκ (k) przed przyrostkami rozpoczynającymi się od -τ (-t).- Liczebnik τέτορες (tétores) w miejsce attyckiego τέτταρες (téttares) – „cztery”.
- Liczebnik
π ρ ᾶτος (prātos) w miejsce attyckiegoπ ρ ῶτος (prōtos) – „pierwszy” - Zaimek wskazujący
τ ῆνος (tēnos) w miejsce attyckiego (ἐ)κ ε ῖνος ((e)keinos) – „ten” - Mianownik liczby mnogiej rodzajnika i zaimka wskazującego τοί (toi), ταί (tai),
τ ο ῦτ ο ι (tútoi),τ α ῦτ α ι (táutai) w miejsce attyckichο ἱ (hoi),α ἱ (hai),ο ὗτ ο ι (hútoi),α ὗτ α ι (haútai) – „ci”, „te” - Końcówka 3 os. liczby mnogiej aorystu atematycznego -n w miejsce attyckiego -san, np. ἔ
δ ο ν (édon) – att. i koine: ἔδοσαν (édosan) - Końcówka czasownika pierwszej osoby liczby mnogiej -μες w miejsce attyckiego -
μ ε ν . - Futurum z cechą -
σ ε - (-se-) w miejsce att. -σ - (-s-), np. dor.π ρ α ξ ῆτ α ι (prāksētai), att. πράξεται (prāksetai). - Przysłówki czasu zakończone na -
κ α (-ka) w miejsce att. -τ ε (-te): ὄκ α (hoka), τόκα (toka). - Przysłówki miejsca zakończone na -
ε ι (-ei) w miejsce attyckiego -ο υ (-u), np. dor.τ ε ῖδ ε (teide),π ε ῖ (pei).