Inhibitory monoaminooksydazy
Inhibitory monoaminooksydazy, iMAO (ang. monoamine oxidase inhibitors, MAOIs) − grupa związków stosowanych w leczeniu depresji (nieselektywne, bądź selektywne względem MAO-A) oraz w parkinsonizmach (selektywne względem MAO-B).
Historia
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/MonoamineOxidase-1GOS.png/220px-MonoamineOxidase-1GOS.png)
Działanie inhibitorów MAO na układ nerwowy zostało przypadkowo odkryte podczas leczenia gruźlicy za pomocą pochodnych hydrazyny (np. izoniazydem). Zaobserwowano wówczas (1952 r.) nienaturalne podniesiony nastrój u leczonych pacjentów[1][2]. Dość szybko powiązano to działanie z wpływem na metabolizm monoamin biogennych i zaczęto je stosować w leczeniu depresji[3]. Inhibitory MAO, wprowadzone do leczenia w drugiej połowie lat 50 ubiegłego wieku, były pierwszymi skutecznymi lekami stosowanymi w farmakoterapii depresji. W latach 90 znacząco ograniczono ich stosowanie, do czego przyczyniło się wprowadzenie na rynek bardzo bezpiecznej (w porównaniu do iMAO oraz TCA) grupy leków określonych jako selektywne inhibitorów zwrotnego wychwytu serotoniny, mimo iż nie wykazano dowodów, aby dorównywały one skutecznością inhibitorom MAO. Groźne reakcje możliwe do wystąpienia przy stosowaniu inhibitorów MAO sprawiają, by przyjmowanie tych leków zalecać tylko tym osobom, które są w stanie odpowiedzialnie przestrzegać określonych ograniczeń dietetycznych.
- epizody istotnego wzrostu ciśnienia tętniczego mogą wystąpić w razie spożycia pokarmu, w którym doszło do nagromadzenia się tyraminy; szczególnie niebezpieczne są wyroby dojrzewające, jak takie jak długo dojrzewające wędliny czy sery pleśniowe - stąd nazwa cheese effect). Zablokowanie MAO sprawia, iż enzym ten nie rozkłada zawartej w pożywieniu tyraminy. Wzrost ciśnienia tętniczego jest zazwyczaj umiarkowany, po czym jego wartości same ulegają normalizacji, z wyjątkiem sytuacji, gdy doszło do spożycia tyraminy w znacznych ilościach, co może doprowadzić do przełomu nadciśnieniowego. Pomimo iż same iMAO mają jednoznaczną tendencję do obniżania ciśnienia tętniczego[4][5][6], nierozłożona tyramina doprowadza do nasilonego uwalniania się noradrenaliny do szczeliny synaptycznej i skurczu naczyń wywołanego poprzez aktywację receptorów alfa-1-adrenergicznych[7]. Postęp stanowiło odkrycie inhibitorów odwracalnych, a następnie selektywnych (II i III generacja tych leków).
- ryzyko zespołu serotoninowego w przypadku jednoczasowego przyjęcia leku mającego znaczne powinowactwo do transportera serotoniny, co skutkuje zahamowaniem jej wychwytu zwrotnego (np. SSRI, SNRI, tramadol, petydyna, dekstrometorfan)
Niektóre (już wycofane już) z grupy pochodnych hydrazyny były obarczone ryzykiem hepatotoksyczności. W znacznym stopniu dotyczyło to iproniazydu, w związku z czym został on już w 1961 roku wycofany z użycia[1], a także (w mniejszym stopniu) nialamidu, leku, który również od dawna nie jest stosowany.
Dysfunkcje seksualne nie należą do często zgłaszanych objawów niepożądanych leczenia inhibitorami MAO[8][9]. Wyjątkiem jest fenelzyna[10], najprawdopodobniej ponieważ oprócz inhibicji MAO ma dodatkowo inny mechanizm działania, polegający na zwiększeniu poziomu GABA dzięki hamowaniu przez metabolit fenelzyny enzymu rozkładającego GABA.
Leki tej grupy dość szybko wzmagają napęd chorego na depresję, zaś poprawa nastroju następuje później. Rodzi to zwiększone ryzyko samobójstw, stąd pacjent w początkowym okresie leczenia inhibitorami MAO wymaga troskliwej opieki i obserwacji[11].
Inhibitory MAO znalazły zastosowanie w leczeniu depresji z lękiem (szczególnie fenelzyna, posiadająca dodatkową aktywność względem enzymu rozkładającego GABA). W 1959 r. opublikowano pracę donoszącą, opisując charakterystyczną podgrupę przypadków depresji, w obrębie której obserwowano wyjątkowo korzystną odpowiedź na leczenie inhibitorem MAO, stwierdzając przy tym niemal całkowite ustępowanie objawów. Wśród tych pacjentów poprawę zaczęto odnotowywać szybko, zwykle pomiędzy piątym a ósmym dniem terapii, niekiedy nawet wcześniej, podczas gdy w przypadku typowej postaci depresji następowała po okresie leczenia trwającym nawet miesiąc[12]. Doniesienie to odbiło się szerokim echem na całym świecie i spowodowało wyodrębnienie podtypu depresji, którą nazwaną depresją atypową (do 30-40% wszystkich przypadków depresji). Później opublikowano wyniki badań, w toku których stwierdzono podwyższoną aktywność monoaminooksydazy u osób wykazujących atypowe objawy depresji[13], co mogłoby tłumaczyć opisywaną wyjątkową skuteczność inhibitorów MAO w farmakoterapii tej postaci choroby. Co istotne, depresja lekooporna, niezależnie od podtypu, jest obecnie również uznawana za wskazanie do zastosowania leków z omawianej grupy[14].
Inhibitory selektywne względem MAO-B (selegilina, rasagilina) mają zastosowanie w leczeniu choroby Parkinsona.
Klasyczne (nieselektywne, nieodwracalne) inhibitory MAO dostępne są dziś dość powszechnie na świecie:
Tranylcypromina w Unii Europejskiej jest w Niemczech (Jatrosom[15] i Tranylcypromin-neuraxpharm[16]), w Holandii (preparat Tracydal[17][18]) i w Irlandii[19]. W Egipcie lek ten obecny jest nazwą Parnetil; w Indiach jako Trivon[20] Jednak w większości krajów świata dostępne preparaty tranylcyprominy noszą nazwę handlową Parnate; są to m.in. w USA, Wielka Brytania[21], Kanada[22], Brazylia[23], Norwegia[24], Nowa Zelandia[25], Irlandia[19].
Izokarboksazyd dostępny jest jako Marplan (Dania[26], USA[27] i Kanada[28]) oraz jako Isocarboxazid Tablets 10mg w Wielkiej Brytanii[29].
Fenelzyna jest zarejestrowana w wielu krajach, zazwyczaj pod nazwą Nardil, są to m.in. USA[30], Wielka Brytania[31], Kanada[32], oraz kraje Ameryki Łacińskiej.
Żaden nieodwracalnych, klasycznych iMAO nie jest dostępny na polskim rynku, choć sprzedawany w Holandii Tracydal (tranylcypromina, 90 tabl. po 20 mg) produkowany jest w Polsce, w Nowej Dębie, przez Zakłady Farmaceutyczne Polpharma[33], przy czym cena za opakowanie to 270 euro[34][35].
Zaprzestanie produkcji leku Marplan przez koncern Hoffmann-La Roche w 1994 roku spotkało się z oburzeniem ze strony lekarzy oraz pacjentów w Stanach Zjednoczonych, wobec czego kontynuowano dystrybucję leku wśród pacjentów, którzy nie mogą zostać przestawieni na inne leki. Producent leku 'Nardil' (fenelzyna), firma Pfizer, szacuje, że z preparatu korzysta około 80 tys. osób na świecie[potrzebny przypis].
Moklobemid, selektywny, odwracalny inhibitor monoaminooksydazy (RIMA - reversible inhibitor of monoamine oxidase A) wydaje się ustępować skutecznością lekom takim jak fenelzyna oraz tranylcypromina[36]. W przypadku nagromadzenia się dużych ilości serotoniny lub tyrozyny ich cząsteczki mają możliwość wyprzeć moklobemid z połączenia z enzymem MAO-A i zapobiec groźnym powikłaniom (przy nieodwracalnie wiążących enzym inhibitorach I generacji nie byłoby to możliwe). To zjawisko jest w stanie jednakże uniemożliwiać osiągnięcie wysokich stężeń neuroprzekaźników, które mogłyby być korzystne terapeutycznie. W użyciu funkcjonuje jeszcze jeden lek tej z samej grupy co moklobemid, piryndol (produkowany tylko przez rosyjskie przedsiębiorstwo Vidal jako lek Пиразидол[37]), a wyróżnia go dłuższy okres półtrwania w organizmie.
Generacje
[edytuj | edytuj kod]- I generacja - nieselektywne i nieodwracalne, "klasyczne" inhibitory MAO (niedostępne w Polsce)
- pochodne hydrazyny:
- iproniazyd (w 1961 r. wycofany z użycia)[1]
- fenelzyna
- izokarboksazyd (najmniej popularny spośród 3 klasycznych iMAO pozostałych w użyciu)
- nialamid (wycofany na całym świecie z powodu obaw o hepatotoksyczność, niegdyś stosowany był Polsce)
- inne (niehydrazynowe):
- pochodne hydrazyny:
- II generacja - selektywne i nieodwracalne inhibitory MAO
- selektywne względem MAO-A:
- klorgilina (wykorzystywana jedynie do badań naukowych)
- selektywne względem MAO-B:
- selegilina, rasagilina (leki stosowane w chorobie Parkinsona)
- selektywne względem MAO-A:
- III generacja - selektywne i odwracalne inhibitory MAO:
- selektywne względem MAO-A (RIMA):
- toloksaton
- amiflamina
- moklobemid (dostępny w Polsce i w wielu innych krajach)
- pirlindol (zarejestrowany w Rosji i Ukrainie[38])
- selektywne względem MAO-B:
- selektywne względem MAO-A (RIMA):
Inhibitory MAO występują także w naturze jako alkaloidy, jak np. harmalina czy harmina (w rucie stepowej - Peganum Harmala) oraz terpeny, np. bilobalid (w miłorzębie dwuklapowym Gingko biloba).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Robert A. Maxwell , Drug discovery : a casebook and analysis, Clifton, N.J.: Humana Press, 1990, ISBN 0-89603-180-2, OCLC 21910579 [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ I.J. Selikoff , E.H. Robitzek , Tuberculosis chemotherapy with hydrazine derivatives of isonicotinic acid, „Diseases of the Chest”, 21 (4), 1952, s. 385–438, DOI: 10.1378/chest.21.4.385, PMID: 14906149 (ang.).
- ↑ Jan Jaroszyński Współczesne poglądy na choroby psychiczne. PWN. Warszawa 1964
- ↑ R.V. Rangle , The Antihypertensive and Hypoglycemic Effects of Pargyline Hydrochloride, „Angiology”, 16, 1965, s. 351–354, DOI: 10.1177/000331976501600608, PMID: 14294431 (ang.).
- ↑ G.L. Gessa , E. Cuenca , E. Costa , On the mechanism of hypotensive effects of MAO inhibitors, „Annals of the New York Academy of Sciences”, 107, 1963, s. 935–944, DOI: 10.1111/j.1749-6632.1963.tb13336.x, PMID: 13947412 (ang.).
- ↑ M.H. Kronig i inni, Blood pressure effects of phenelzine, „Journal of Clinical Psychopharmacology”, 3 (5), 1983, s. 307–310, PMID: 6630590 (ang.).
- ↑ Stephen M. Stahl , Case studies : Stahl's essential psychopharmacology, Cambridge, UK: Cambridge University Press, 2011, ISBN 978-0-521-18208-9, OCLC 698331451 [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Cameron Kiani , Tranylcypromine: Its Pharmacology, Safety, and Efficacy, „American Journal of Psychiatry Residents' Journal”, 15 (4), 2020, s. 3–5, DOI: 10.1176/appi.ajp-rj.2020.150402 (ang.).
- ↑ M. Philipp , R. Kohnen , O. Benkert , A comparison study of moclobemide and doxepin in major depression with special reference to effects on sexual dysfunction, „International Clinical Psychopharmacology”, 7 (3-4), 1993, s. 149–153, DOI: 10.1097/00004850-199300730-00005, PMID: 8468436 (ang.).
- ↑ Alessandro Serretti , Alberto Chiesa , Treatment-emergent sexual dysfunction related to antidepressants: a meta-analysis, „Journal of Clinical Psychopharmacology”, 29 (3), 2009, s. 259–266, DOI: 10.1097/JCP.0b013e3181a5233f, PMID: 19440080 (ang.).
- ↑ Encyklopedyczny słownik psychiatrii pod red. L. Korzeniowskiego i S. Pużyńskiego. PZWL 1978.
- ↑ E.D. West , P.J. Dally , Effects of Iproniazid in Depressive Syndromes, „British Medical Journal”, 1 (5136), 1959, s. 1491–1494, DOI: 10.1136/bmj.1.5136.1491, PMID: 13651775, PMCID: PMC1993720 (ang.).
- ↑ Lina Chiuccariello i inni, Elevated Monoamine Oxidase A Binding During Major Depressive Episodes Is Associated with Greater Severity and Reversed Neurovegetative Symptoms, „Neuropsychopharmacology”, 39 (4), 2014, s. 973–980, DOI: 10.1038/npp.2013.297, PMID: 24154665, PMCID: PMC3924531 (ang.).
- ↑ Peter Riederer , Gerd Laux , MAO-inhibitors in Parkinson's Disease, „Experimental Neurobiology”, 20 (1), 2011, s. 1–17, DOI: 10.5607/en.2011.20.1.1, PMID: 22110357, PMCID: PMC3213739 (ang.).
- ↑ Aristo Pharma, Gebrauchsinformation: Information für Patienten Jatrosom® 10 mg Filmtabletten [online], 2016 (niem.).
- ↑ Gelbe Liste Online , Tranylcypromin-neuraxpharm 10 mg Filmtabletten | Gelbe Liste [online], Gelbe Liste Online [dostęp 2023-01-07] (niem.).
- ↑ Tracydal 20 mg, filmomhulde tabletten | Geneesmiddeleninformatiebank | College ter Beoordeling van Geneesmiddelen [online], www.geneesmiddeleninformatiebank.nl [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Zorginstituut Nederland , tranylcypromine [online], www.farmacotherapeutischkompas.nl [dostęp 2023-01-07] (niderl.).
- ↑ a b Parnate 10mg Coated tablets | SPC | Medicines.ie [online], www.medicines.ie [dostęp 2023-01-07] (ang.).
- ↑ Trivon Tablet 10's Price, Uses, Side Effects, Composition [online], Apollo Pharmacy [dostęp 2023-01-07] (ang.).
- ↑ Tranylcypromine 10 mg Tablets - Summary of Product Characteristics (SmPC) - (emc) [online], www.medicines.org.uk [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ GlaxoSmithKline, PARNATE tranylcypromine tablets USP; product monograph including patient medication information [online], 19 listopada 2019 .
- ↑ Marcelo Horácio , REF: Comunicado sobre Parnate® (tranilcipromina), GlaxoSmithKline Brasil Ltda., Rio de Janeiro 2008 (port.).
- ↑ Tranylcypromine [online], Helsedirektoratet [dostęp 2023-01-07] (norw.).
- ↑ MercuryPharma, PARNATE tranylcypromine film-coated tablets 10 mg New Zealand Data Sheet [online] (ang.).
- ↑ Marplan Medilink A/S tabletter 10 mg [online], www.indlaegssedler.dk [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Marplan® (isocarboxazid) | MAOI Antidepressant [online], marplan.com [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Buy Marplan Online – Isocarboxazid Canada [online], www.canadapharmacyonline.com [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Isocarboxazid Tablets 10mg - Summary of Product Characteristics (SmPC) - (emc) [online], www.medicines.org.uk [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Pfizer/FDA, NARDIL® (Phenelzine Sulfate Tablets, USP) [plik pdf], 2007 .
- ↑ Nardil 15 mg film-coated tablets - Summary of Product Characteristics (SmPC) - (emc) [online], www.medicines.org.uk [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Buy Nardil Online: Discount Generic & Prescription Drugs [online], www.northwestpharmacy.com [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Daleco Pharma B.V., Bijsluiter: informatie voor de patiënt, Tracydal 20 mg filmomhulde tabletten [online], 2021 .
- ↑ Tracydal Tablet Filmomhuld 20mg [online], www.efarma.nl [dostęp 2023-01-07] .
- ↑ Zorginstituut Nederland , Tracydal tablet Filmomhuld 20mg [online], www.medicijnkosten.nl [dostęp 2023-01-07] (niderl.).
- ↑ Meta-Analysis of the Reversible Inhibitors of Monoamine Oxidase Type A Moclobemide and Brofaromine for the Treatment of Depression
- ↑ Vidal, Пиразидол® (Pyrazidol) инструкция по применению [online], 27 lipca 2020 (ros.).
- ↑ ПІРАЗИДОЛ®, інструкція, застосування препарату ПІРАЗИДОЛ® Таблетки по 50 мг № 50 у банках (фасування із in bulk фірми-виробника West Pharma Producer of Pharmaceutical Specialties SA, Португалія) [online], mozdocs.kiev.ua [dostęp 2023-01-07] .