Sambor (miasto)
![Ziemia](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
![]() Widok z ratusza na centrum miasta | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Obwód | |||||
Rejon | |||||
Burmistrz |
Jurij Hamar | ||||
Powierzchnia |
24 km² | ||||
Populacja (2019) • liczba ludności |
| ||||
Nr kierunkowy |
+380-3236 | ||||
Kod pocztowy |
81412 | ||||
Położenie na mapie obwodu lwowskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Ukrainy ![]() | |||||
![]() | |||||
Strona internetowa |
Sambor (ukr. Самбір, Sambir) – miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, nad Dniestrem, siedziba administracyjna rejonu samborskiego. W 2019 roku liczył ok. 34,7 tys. mieszkańców[1].
Historia
[edytuj | edytuj kod]W dokumentach pierwsze wzmianki o mieście pochodzą z 1241 roku. W 1390 roku miasto założył na prawie magdeburskim[2] wojewoda krakowski Spytko z Melsztyna, właściciel m.in. Samborszczyzny. Powstały tu wówczas kościół i parafia rzymskokatolicka[3]. Od XV w. aż do rozbiorów w Samborze zbierały się sądy grodzkie[4]. W latach 30. XVI w. wykupione przez królową Bonę. W 1542 roku miasto uzyskało przywilej de non tolerandis Judaeis[5], a w 1595 roku uzyskał prawo składu[6].
W 1498 i 1515 roku najazdy Tatarów zniszczyły miasto. W 1530 roku starosta Krzysztof Szydłowiecki otoczył Sambor kamiennymi murami i fosą[7].
W 1604 roku, w pałacu wojewody Jerzego Mniszcha, przebywał car Dymitr Samozwaniec I, który poślubił jego córkę Marynę Mniszech. Stąd 28 września 1604 roku wyruszyła jego wyprawa na Moskwę. W 1648 roku mieszkańcy odparli atak Kozaków Chmielnickiego, a w 1657 wojsk księcia siedmiogrodzkiego Jerzego II Rakoczego[8].
Mieszkańcy miasta utrzymywali się głównie z handlu. W ciągu roku odbywało się tu pięć wielkich jarmarków. Przez miasto przebiegał też szlak handlowy na Węgry. W XV wieku wzniesiono w Samborze klasztory bernardynów i dominikanów, w XVII brygidek i jezuitów, a w XVIII misjonarzy.
Jako powiat, Sambor był jednostką administracyjną w okresie I Rzeczypospolitej. Od 1772 roku w zaborze austriackim.
Władze austriackie skasowały w Samborze wszystkie klasztory. Najpierw w 1773 roku jezuitów. Następnie w ramach kasaty józefińskiej w 1782 roku brygidek, zamieniając gmach na sąd i urząd podatkowy; w tym samym roku bernardynów; w 1786 roku misjonarzy; w 1788 r. dominikanów i kościół pw. św. Katarzyny, zamieniając obiekty na koszary i magazyny wojskowe[9].
W 1847 roku bernardyni przejęli dawny kościół jezuitów, nadając mu wezwanie Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Z kolei w 1905 roku rozebrano stary kościół bernardynów i klasztor, budując na tym miejscu sąd i więzienie[10].
W 1872 roku przez Sambor przeprowadzona została linia Kolei Dniestrzańskiej z Chyrowa do Stryja. W 1903 roku Sambor otrzymał połączenie kolejowe ze Lwowem, a w 1905 roku – z Użhorodem. Miasto było siedzibą Inspektoratu Straży Celnej „Sambor”. W 1906 roku odsłonięto w Samborze pomnik Tadeusza Kościuszki, autorstwa rzeźbiarza Tadeusza Błotnickiego[11].
Od 1919 do 1939 roku polskie miasto powiatowe w II RP. Stacjonowało tu 6 Pułk Strzelców Podhalańskich oraz Komenda Rejonu Uzupełnień Sambor. W 1937 roku sformowano w mieście Batalion ON „Sambor”, wchodzący w skład Podkarpackiej Półbrygady ON. W czasie wojny walczył on pod powództwem majora Mariana Sudy w strukturach 3 Brygady Górskiej[12].
We wrześniu 1939 roku Sambor zajęły wojska niemieckie, ale wkrótce wycofały się. Ich miejsce zajęła Armia Czerwona, przez co miasto, wraz z resztą ziem kresowych, znalazło się pod okupacją sowiecką. Cele więzienia przy ul. Drohobyckiej wypełniły się aresztowanymi (średnio w więzieniu przebywało ponad tysiąc osób)[13]. Po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej, funkcjonariusze NKWD przystąpili do masowej likwidacji więźniów. W ciągu kilku dni zamordowano od 500 do 700 osób. Desperacki opór, który więźniowie stawili w ostatniej fazie masakry, oraz zbliżanie się wojsk niemieckich ocaliło życie kilkuset osadzonym[14][15]. Ujawnienie zbrodni stało się przyczyną pogromu antysemickiego. Po zajęciu miasta przez oddziały niemieckie powołana ad hoc ukraińska milicja zamordowała ok. 50 miejscowych Żydów[16].
- Osobny artykuł:
Szybka Grupa (Rýchla skupina) zmechanizowanych wojsk słowackich, która poruszała się za nacierającymi jednostkami niemieckimi, dotarła w okolice Sambora. 2 lipca 1941 roku połączyła się z dowództwem armii słowackiej, które przeniosło się do Sambora. Właśnie w Samborze dowództwo armii decydowało o dalszych działaniach Słowaków w wojnie niemiecko-sowieckiej. Pod okupacją niemiecką wymordowano miejscowych Żydów. Sambor 7 sierpnia 1944 roku został zdobyty przez wojska radzieckie 1 Frontu Ukraińskiego[17] oraz przez 11 Karpacką Dywizję Piechoty AK w ramach Akcji Burza.
Od 1943 r. w Samborze chroniły się przed atakami OUN-UPA tysiące osób z okolicznych wiosek. Bezpośredniego napadu ma miasto nie było. Jednak w latach 1943–1945 nacjonaliści ukraińscy zamordowali 45 Polaków z Sambora, zazwyczaj w czasie podróży poza miasto[18].
Do 1945 roku działały w mieście zakonne placówki edukacyjno-opiekuńcze, w tym dom dziecka, internat i przedszkole dla 100 dzieci, prowadzone przez siostry Franciszkanki Rodziny Maryi, które przybyły tu w 1901 roku. Po wojnie franciszkanki musiały opuścić miasto, ale powróciły w 1990 roku, kontynuując swoje dzieło[19].
W tym czasie w Samborze działało też Schronisko im. Św. Brata Alberta dla chorych i bezdomnych, założone w 1918 r., prowadzone przez siostry albertynki[20]. Posługę pełniły także siostry szarytki oraz służebniczki dębnickie i starowiejskie. Zgromadzenia te po zmianie granic wyjechały z Sambora i już tu nie powróciły[21].
W czasie okupacji niemieckiej mieszkająca w Samborze rodzina Zabawskich udzieliła pomocy Fridzie i Fajdze Krauss[22], zaś rodzina Kostusiów - rodzinie Grossów oraz Józefowi Singerowi i Itche Siegmanowi[23]. Siostry franciszkanki ukrywały 13 żydowskich dzieci i niemowląt[24]. W 1983 roku Instytut Jad Waszem podjął decyzję o przyznaniu Filomenie i Marianowi Zabawskim tytułu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata[22]. W 2015 roku ten sam tytuł otrzymała pośmiertnie przełożona klasztoru i kierowniczka sierocińca s. Celina Aniela Kędzierska[24]. W 2001 roku tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata otrzymali Rozalia Kostuś, Genowefa Marchuk z d. Kostuś i Mieczysław Kostuś[23].
W 1989 roku liczyło 40 355 mieszkańców[25][26].
20 listopada 2011 roku w dzień świąteczny w Samborze odsłonięto pomnik Stepana Bandery. Poświęciło go jedenastu kapłanów z miejscowych cerkwi, stanął na placu Pamięci obok ulicy Stepana Bandery z inicjatywy Samborskiej Rady Miejskiej, Samborskiej Rady Rejonowej, Kongresu Ukraińskich Nacjonalistów (KUN) oraz mera (burmistrza) Sambora Tarasa Kopylaka[27].
W 2013 roku liczyło 34 899 mieszkańców[28].
W Samborze działa oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej[29], Dom Polski oraz Szkoła Języka Polskiego im. Jana Pawła II.
W dniu 25 października 2015 roku odbyły się wybory na nowego burmistrza. Został nim Jurij Hamar[30].
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- Ratusz
- Uniwersytet
- Kolegium Misjonarzy
- Zamek w Samborze[31]
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]W mieście rozwinął się przemysł elektroniczny, precyzyjny, szklarski oraz cukrowniczy[32].
Sport
[edytuj | edytuj kod]W czasach II RP w Samborze istniał klub piłkarski Korona Sambor.
Osoby związane z Samborem
[edytuj | edytuj kod]- Honorowi obywatele
Józef Kasparek (lata życia 1797–1877, poborca głównej kasy)[33], Wojciech Sudacki (lata życia 1798–1883)[34], Karol Kasprzycki (lata życia 1814–1883, powstaniec listopadowy, sekretarz magistratu)[33]; do 1894 roku honorowymi obywatelami zostali: Ignacy Budzynowski, Jan Kanty Falkowski, Wilhelm Kreutz, ks. Jan Dornwald (lata życia 1818–1909, dziekan przemyski i samborski, proboszcz od 1887 do 1909, szambelan papieski), Ferdynand Pawlikowski[35], Ludwik Słotwiński, Marceli Tustanowski, Leon Witz[36].
- Z tym tematem związana jest kategoria:
- Kazimierz Kocyłowski – polski żołnierz AK i NSZ
- Eugeniusz Kucharski – polski historyk, teoretyk literatury, profesor, absolwent gimnazjum w Samborze
- Łeś Kurbas – ukraiński organizator teatru i reżyser
- Tadeusz Łobos – polski inżynier, profesor nauk technicznych, pracownik Politechniki Wrocławskiej
- Czesław Nanke – polski historyk, profesor, absolwent, a następnie nauczyciel gimnazjum w Samborze
- Stefan Nieświatowski – polski inżynier mechanik, harcerz, pracownik przemysłu chemicznego
- Kazimierz Rolewicz (1898–1986) – polski dowódca wojskowy, podpułkownik piechoty Wojska Polskiego i AK
Urodzeni w Samborze
[edytuj | edytuj kod]- Władysław Abraham – polski prawnik i uczony, ojciec generała Romana Abrahama
- Włodzimierz Antoniewicz – polski archeolog pochodzenia ormiańskiego, rektor UW
- Wiktor Biegański – polski aktor teatralny, filmowy i telewizyjny, reżyser, scenarzysta i producent filmowy
- Feliks Błaszkiewicz – polski dowódca wojskowy, porucznik pilot Wojska Polskiego II RP
- Władysław Byrka – polski prawnik, ekonom., działacz pol. i gosp. II RP; prezes BP, poseł I-IV kadencji
- Jan Cajmer – muzyk i dyrygent, twórca Orkiestry Tanecznej Polskiego Radia
- Zbigniew Ciekliński – polski historyk sztuki, konserwator zabytków, krajoznawca
- Kazimierz Roman Dębicki – polski dyplomata
- Tadeusz Dobrzański – polski dyrygent i kompozytor
- Ludwik Dziedzicki – pedagog, współpracownik Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich[37]
- Stanisław Dżułyński – polski geolog, sedymentolog, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, twórca sedymentologii eksperymentalnej
- Edward Fierich – polski prawnik, profesor i rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Józef Frazik – polski architekt, historyk sztuki
- Józef Gigiel-Melechowicz – pułkownik Wojska Polskiego, ofiara zbrodni katyńskiej.
- Artur Gruszecki – polski dziennikarz, powieściopisarz, krytyk literacki, ziemianin
- Maurycy Kabat – polski prawnik, profesor i rektor Uniwersytetu Lwowskiego
- Stefan Kaczmarz – polski matematyk, autor metody rozwiązywania układów równań liniowych Kaczmarza
- Andrij Kuźmenko (1968–2015) – ukraiński piosenkarz, lider pop-rockowego zespołu Skryabin
- Edmund Łopuski (1918–1945) – polski żołnierz AK i LWP
- Juliusz Makarewicz – polski prawnik, wieloletni prof. prawa karnego UL, w latach 1925–1935 senator II RP
- Andrzej Paluch – polski nauczyciel, bibliotekarz, muzyk, działacz społeczny
- Maciej Prus (ur. 1937) – polski reżyser i aktor teatralny
- Artur Sandauer – polski krytyk literacki, eseista, tłumacz i profesor Uniwersytetu Warszawskiego
- Zdzisław Skowroński – polski pisarz, scenarzysta filmowy
- Józef Skowyra (ur. 1941) – polski polityk, poseł na Sejm IV kadencji
- Kasper Twardowski (Kasper z Sambora) – polski poeta
- Alfred Wallner (1893–1948) – podpułkownik łączności Wojska Polskiego
- Seweryn Widt – polski inżynier geodeta, rektor i profesor zwyczajny Politechniki Lwowskiej
- Romuald Wowkonowicz – polski inż., dyr. gazowni miejskiej w Tarnowie i dyr. tech. PFZA w Mościcach
- Dominik Zbrożek – polski inż., poseł na Sejm, rektor i prof. PL, współtwórca obserwatorium astronom. we Lwowie
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Parafia Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Samborze
- 6 Pułk Strzelców Podhalańskich
- Adam Korczyński – polski fraszkopisarz XVII/XVIII w. Wspomina o Samborze we fraszce pochodzącej z jego dzieła „Złocista przyjaźnią zdrada”
- Stary Sambor – pobliskie miasto na Ukrainie
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Чисельність населення на 1 листопада 2019 року // Головне управління статистики у Львівській області.
- ↑ Zenon Guldon, Jacek Wijaczka. Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku. Czasy Nowożytne. 21, s. 170, 2008.
- ↑ Świątynie, SAMBOR, Jana Chrzciciela | Kościoły i kaplice Ukrainy [online], rkc.in.ua [dostęp 2023-08-28] .
- ↑ M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.
- ↑ Maurycy Horn, Żydowski ruch osadniczy w miastach Rusi Czerwonej, w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego, 1974, nr 2 (90), s. 11.
- ↑ Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu). Warszawa, 1920, s. 138.
- ↑ Wirtualny Sztetl , Sambor [online] .
- ↑ SAMBOR [online], Rzeczpospolita wirtualna [dostęp 2023-08-29] (ang.).
- ↑ Marian Skowyra , Z dziejów Samborskich klasztorów, „Premislia Christiana”, IX, 2001, s. 333-364, ISSN 0867-308X .
- ↑ Marian Skowyra , dz. cyt., s. 342-344.
- ↑ Odsłonięcie pomnika Tadeusza Kościuszki w Samborze. „Nowości Illustrowane”. Nr 38, s. 15, 22 września 1906.
- ↑ Batalion ON "Sambor" - Obrona Narodowa II RP 1937-1939 [online], obronanarodowa1939.pl [dostęp 2023-08-29] .
- ↑ Zbrodnicza ewakuacja więzień i aresztów NKWD na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej w czerwcu – lipcu 1941 roku. Materiały z sesji naukowej w 55. rocznicę ewakuacji więźniów NKWD w głąb ZSRR, Łódź 10 czerwca 1996 r.. Warszawa: GKBZpNP-IPN, 1997, s. 52. ISBN 83-903356-6-2.
- ↑ Zbrodnicza ewakuacja więzień i aresztów NKWD... op.cit., s. 129–130.
- ↑ Bogdan Musiał: Rozstrzelać elementy kontrrewolucyjne. Brutalizacja wojny niemiecko-sowieckiej latem 1941 roku. Warszawa: Stowarzyszenie Kulturalne Fronda, 2001, s. 111–112. ISBN 83-88747-40-1.
- ↑ Bogdan Musiał: op.cit. s. 160–161.
- ↑ ВОВ-60 – Сводки. victory.mil.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-15)]..
- ↑ Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939–1947, Wrocław: Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, 2006, s. 895-896, ISBN 83-85865-17-9, OCLC 77512897 .
- ↑ Piotr Czarniecki , Posługa Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi na Ukrainie [online], Archidiecezja Przemyska [dostęp 2023-08-28] (pol.).
- ↑ Marian Skowyra , Dz. cyt., s. 333-338.
- ↑ Marian Skowyra , Dz. cyt., s. 365-375.
- ↑ a b Historia rodziny Zabawskich | Polscy Sprawiedliwi [online], sprawiedliwi.org.pl [dostęp 2021-11-27] .
- ↑ a b Historia rodziny Kostusiów. sprawiedliwi.org.pl. [dostęp 2024-02-17]. (pol.).
- ↑ a b „Bądź dobrym człowiekiem”. Historia s. Celiny Anieli Kędzierskiej. sprawiedliwi.org.pl. [dostęp 2024-02-17]. (pol.).
- ↑ Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
- ↑ Самбор // Большой энциклопедический словарь (в 2-х тт.). / редколл., гл. ред. А. М. Прохоров. том 2. М., „Советская энциклопедия”, 1991. стр.304.
- ↑ W Samborze poświęcono pomnik Bandery.
- ↑ Чисельність наявного населення України на 1 січня 2013 року. Державна служба статистики України, 2013. [dostęp 2023-09-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-09-21)]. (ukr.).
- ↑ Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.
- ↑ На виборах мера Самбора лідирує вчитель фізкультури.
- ↑ Sambor. [dostęp 2013-08-31].
- ↑ Sambor, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-08-30] .
- ↑ a b Aleksander Kuczera: Samborszczyzna. Ilustrowana monografja miasta Sambora i ekonomji samborskiej. T. 1. Sambor: 1935, s. 151.
- ↑ Aleksander Kuczera: Samborszczyzna. Ilustrowana monografja miasta Sambora i ekonomji samborskiej. T. 1. Sambor: 1935, s. 150.
- ↑ Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1911. Lwów: Prezydyum C.K. Namiestnictwa, 1911, s. 31.
- ↑ Aleksander Kuczera: Samborszczyzna. Ilustrowana monografja miasta Sambora i ekonomji samborskiej. T. 1. Sambor: 1935, s. 251, 351.
- ↑ Jan Hulewicz: Dziedzicki Ludwik. W: Polski Słownik Biograficzny. T. VI. Kraków, 1948, s. 130.
- ↑ Ukraiński Sambor miastem partnerskim Sosnowca – Sosnowiec łączy [online] [dostęp 2024-05-11] (pol.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Julian Ursyn Niemcewicz „Juljana Ursyna Niemcewicza, podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte”, wydawcy A. Franck; B.M. Wolff, Paryż, Petersburg, 1858; strony 431–432
- Budzynowski M., Kronika miasta Sambora, Sambor, 1891. polona.pl
- Kuczera A. Samborszyzna. Sambor, 1935.– T. 1–2.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Sambor, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 227 .
- Zabytki Samboru (ukr.)
- Zdjęcia z Sambora
- Zamek w Samborze
- Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona