Orden narodnog heroja
Orden narodnog heroja (sl. Red narodnega heroja, mak. Орден на народен херој) je bio visoko jugoslovensko odlikovanje za hrabrost, drugo najviše vojno odlikovanje u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Orden_narodnog_heroja_slika1.jpg/220px-Orden_narodnog_heroja_slika1.jpg)
Istorija
urediPre ustanovljenja Ordena narodnog heroja postojalo je zvanje Narodnog heroja, koje je usposatavio Vrhovni štab NOP odreda Jugoslavije, krajem 1941. godine. U Biltenu Vrhovnog štaba NOPOJ-a broj 12-13 (za decembar 1941. i januar 1942) objavljeno je uspostavljanje zvanja Narodnog heroja za "herojske i samopožrtvovane učesnike Narodnooslobodilačke borbe". Prva osoba koja je proglašena za narodnog heroja, bio je Petar Leković, kamenorezački radnik iz Užičke Požege i borac Druge proleterske brigade, proglašen još za života, februara 1942. godine.
Ukazom Vrhovnog štaba NOV i POJ o odlikovanjima u NOVJ, od 15. avgusta 1943. godine, uspostavljena su prva odlikovanja. Zajedno sa Ordenom narodnog oslobođenja, Ordenom partizanske zvezde, Ordenom bratstva i jedinstva, Ordenom za hrabrost i Medaljom za hrabrost, uspostavljen je i Orden narodnog heroja. Istim ukazom rešeno je da svi dotadašnji nosioci zvanja narodnog heroja (ukupno 25 lica), dobiju Orden narodnog heroja.
Odluke o proglašenju narodnih heroja donosio je najpre Centralni komitet Komunističke partije Jugoslavije, na predlog Vrhovnog štaba NOV i POJ, a od Drugog zasedanja AVNOJ-a, 29. novembra 1943. godine, Predsedništvo AVNOJ-a. Obrazovanjem Narodne skupštine FNRJ, 1945. godine, odluke je donosio Prezidijum narodne skupštine, a od 1953. godine predsednik FNRJ. Od 1980. godine odluke je donosilo Predsedništvo SFRJ.
Orden se dodeljivalo pojedincima, vojnim jedinicama, političkim i drugim organizacijama za izuzetna ili herojska dela u vreme rata i mira. Najveći broj Ordena dodeljen je pripadnicima Narodnooslobodilačke vojske i Partizanskih odreda Jugoslavije za akcije tokom Narodnooslobodilačke borbe. Ukupno je odlikovano 1.322 jugoslovenskih državljana (1231 muškarac i 91 žena), od kojih je svega 420 lica bilo živo u vreme dodele Ordena, a 903 je odlikovano posmrtno. Ordenom je odlikovano i 22 stranih državljana - 16 državljana Sovjetskog Saveza, 3 albanca (kojima su odlikovanja kasnije oduzeta), 1 čehoslovak, 1 poljak i 1 italijan. Jedini višestruki nosilac Ordena bio je Josip Broz Tito, koji je odlikovan tri puta: 1944, 1972. i 1977. godine.
Za poslednjeg narodnog heroja proglašen je 1991. godine, ukazom Predsedništva SFRJ, major JNA Milan Tepić, koji je izvršio samoubistvo prilikom povlačenja jedinica JNA iz okoline Bjelovara.
U vreme raspada SFRJ, aprila 1992. Zakon o odlikovanjima SFRJ je stavljen van snage, a decembra 1998. godine donošenjem novog Zakona o odlikovanjima SRJ, Orden narodnog heroja je uvršten u odlikovanja Savezne Republike Jugoslavije. Poslednji put je korišćen posle bombardovanja Jugoslavije, jula 1999. godine, kada je tadašnji predsednik SRJ Slobodan Milošević odlikovao jedinice Vojske Jugoslavije i MUP-a Srbije (124. policijska interventna brigada, 549. motorizovana brigada VJ, 125. motorizovana brigada VJ, 37. motorizovana brigada VJ, 250. raketna brigada PVO VJ, 126. brigada vazdušnog osmatranja, javljanja i navođenja VJ i 63.padobranska brigada VJ).
Izgled
uredi![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/sh/thumb/7/74/Orden_narodnog_heroja_%28obrada%29.jpg/200px-Orden_narodnog_heroja_%28obrada%29.jpg)
Orden narodnog heroja čini ovalna zlatna značka koja prikazuje borca sa puškom i barjakom postavljen na zvezdu okruženu lovorovim vencem. Značka je okačena na crvenu traku sa uskim belim štraftama uz oba kraja. Skicu Ordena, kao i ostalih jugoslovenskih odlikovanja i grbova, izradio je 1943. godine Đorđe Andrejević Kun, akademski slikar iz Beograda. Model za prvi tip Orden (izrađivan u SSSR-u) izradio je Antun Augustinčić, vajar iz Zagreba, a model za drugi tip Ordena (izrađivao "Ikom" iz Zagreba) uradio je Frano Menegelo Dinčić, vajar iz Beograda.
Prva jugoslovenska odlikovanja, izrađivana su u Sovjetskom Savezu, u Moskovskoj kovnici novca (rus. Moskovski monetni dvor). Prva pošiljka odlikovanja napravljenih u SSSR-a, poslata je na ostrvo Vis, 1944. godine u dva navrata. Prva isporuka sadržala je 218, a druga 258 Ordena narodnog heroja.
Ordeni narodnog heroja izrađeni u Sovjetskom Savezu, razlikuju se od posleratnih modela, koje je izrađivala fabrika "Ikom" iz Zagreba. Primerci kovani u SSSR-u izrađeni su od 18-o karatnog zlata, težine 32 grama i na njima nema signature proizvođača i signature za plemenite metale. Primerci izrađivani u Jugoslaviji su bili od zlata, ali i od pozlaćene bronze i mesinga. Dimenzije Ordena su 43 h 54 mm, model izrađen u SSSR-u i 43,7 h 59,3 mm, model izrađen u Jugoslaviji.
Odlukom iz 1946. godine, Ordeni poginulih narodnih heroja čuvaju se u Vojnom muzeju u Beogradu.
Nosioci Ordena su uživali određene privilegije kao što su besplatna vožnja u javnom saobraćaju i penzije za članove porodica preminulih narodnih heroja. Iako su privilegije od tada umanjene, države nastale raspadom Jugoslavije još uvek pružaju izvesne beneficije narodnim herojima. Mnoge škole i ulice u posleratnoj Jugoslaviji dobile su imena po narodnim herojima, a mnoga imena su se zadržala i u novostvorenim državama.
Statistike odlikovanih
urediOrdenom Narodnog heroja odlikovano je:
- 1322 borca i rukovodilaca NOVJ,
- 22 stranih državljana,
- 27 vojnih jedinica i ustanova NOVJ,
- 8 gradova u Jugoslaviji i
- 4 organizacije
Do 1957. godine dodeljeno 1307 ordena u Jugoslaviji, od čega 1220 muškarcima, a 87 ženama.
Prema republici rođenja (ne nacionalnosti):
- Bosna i Hercegovina - 284
- Hrvatska - 282
- Srbija - 256
- Crna Gora - 247
- Slovenija - 156
- Makedonija - 63
- inostranstvo - 17
Prema zanimanju:
- 506 radnika
- 207 seljaka
- 404 intelektualca
- 78 bivših pripadnika kraljevske jugoslovenske vojske
- 73 činovnika
- 39 drugih zanimanja
- 5 nepoznato
Skoro svi dobitnici su bili članovi Komunističke partije Jugoslavije (neki su primani i posthumno), a 658 odlikovanih bili su članovi KPJ i pre Drugog svetskog rata. Većina, njih 1261, se pridružila partizanima 1941; iz 1942. je bilo 41 heroj i pet iz 1943.
Od narodnih heroja koji su poginuli u ratu:
- 624 je poginulo u borbi
- 104 se samo ubilo
- 55 je izvršilo drugi vid samoubistva
- 30 je umrlo od smrtnih rana
- 20 je ubijeno u zarobljeništvu
- 13 je obešeno
- 12 je masakrirano
- 4 je umrlo od bolesti
- 3 je živo zakopano
- 3 je zadavljeno
- 1 je nabijen na kolac
- 1 je ispečen na ražnju
- 5 je poginulo u nesrećnim slučajevima
Zanimljivosti
urediMeđu nosiocima Ordena narodnog heroja nalazi se čak osam bračnih parova:
- Rade i Dragica Končar,
- Aleksandar i Anđa Ranković,
- Anton i Vida Tomšič,
- Rade Bulat i Milka Kufrin,
- Vladimir Dolničar Rudi i Zorka Regacin,
- Filip Kljajić i Đuka Dinić,
- Jovan Milosavljević i Radmila Trifunović,
- Ljubiša Miodragović i Đina Vrbica,
Meću nosiocima Ordena narodnog heroja nalaze se i braća i sestre:
- Josip, Ivica i Drago Mažar
- Vasilije, Vojo i Mirko Kovačević
- Trajko i Dragi Stamenković
- Stevan i Stanko Opsenica
- Mirče i Vera Aceva
- Blagota i Vukosava Mićunović
- Isa Jovanović i Anđa Ranković
- Milovan i Aleksa Đilas
Kao i otac i sin, Dragojlo i Miloš Dudić.
Strani državljani nosioci ordena
uredi- Sergej Semjonovič Birjuzov, SSSR, odlikovan 1964. godine
- Ivan Antonovič Bulkin, SSSR, odlikovan 1945. godine
- Andrej Nikiforovič Vitruk, SSSR, odlikovan 1944. godine
- Pavel Ignatijevič Dmitrijenko, SSSR, odlikovan 1945. godine
- Vladimir Ivanovič Ždanov, SSSR, odlikovan 1944. godine
- Mihail Žimjerski, Poljska, odlikovan 1946. godine
- Pavel Nikitovič Jakimov, SSSR, odlikovan 1944. godine
- Boris Tihonovič Kalinkin, SSSR, odlikovan 1944. godine
- Semjon Antonovič Kozak, SSSR, odlikovan 1944. godine
- Ivan Nikiforovič Konstantinov, SSSR, odlikovan 1945. godine
- Vojo Kuši, NR Albanija, odlikovan 1945. godine
- Luiđi Longo, Italija, odlikovan 1980. godine
- Rodion Jakovljevič Malinovski, SSSR, odlikovan 1964. godine
- Aleksandar Teopanovič Managadze, SSSR, odlikovan 1944. godine
- Grigorij Nikolajevič Ohrimenko, SSSR, odlikovan 1945. godine
- Ludvig Svoboda, Čehoslovačka, odlikovan 1946. godine
- Vladimir Aleksandrovič Sudec, SSSR, odlikovan 1946. godine
- Fjodor Ivanovič Tolbuhin, SSSR, odlikovan 195. godine
- Vasilj Andrejevič Ulisko, SSSR, odlikovan 1945. godine
- Enver Hodža, NR Albanija, odlikovan 1946. godine
- Rašid Čolak, NR Albanija, odlikovan 1945. godine
- Aleksandar Sergejevič Šornikov, SSSR, odlikovan 1944. godine
Vojne jedinice i ustanove NOVJ
urediVojne jedinice i ustanove NOVJ, odlikovane Ordenom narodnog heroja Jugoslavije su:
- Prva proleterska udarna brigada, formirana 21. decembra 1941. godine u Rudom. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Druga proleterska udarna brigada, formirana 1. marta 1942. godine u Čajniču. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Treća proleterska sandžačka udarna brigada, formirana 5. juna 1942. godine. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Četvrta proleterska crnogorska udarna brigada, formirana 10. juna 1942. godine na Zelengori. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Peta proleterska crnogorska udarna brigada, formirana 12. juna 1942. godine u Smriječnu. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Šesta proleterska istočnobosanska udarna brigada, formirana 2. avgusta 1942. godine u Šekovićima. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Prva dalmatinska proleterska udarna brigada, formirana 16. septembra 1942. godine u selu Dobro, kod Livna. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Druga dalmatinska proleterska udarna brigada, formirana 3. oktobra 1942. godine na Dinari. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Treća dalmatinska udarna brigada, formirana 12. novembra 1942. godine u Vrbi, kod Muča. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Treća krajiška proleterska udarna brigada, formirana 22. septembra 1942. godine. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Sedma krajiška udarna brigada, formirana 27. decembra 1942. godine u selu Orahovljanima. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Sedma banijska udarna brigada "Vasilj Gaćeša", formirana 2. septembra 1942,. godine u Moslavini. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Osma banijska udarna brigada, formirana 7. septembra 1942. godine u okolini Gline. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Šesnaesta banijska udarna brigada, formirana 26. decembra 1942. godine u selu Klasniću. Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1958. godine.
- Deseta hercegovačka proleterska udarna brigada, formirana 10. avgusta 1942. godine kod Šujice. Ordenom narodnog heroja odlikovana je juna 1958. godine.
- Petnaesta majevička udarna brigada, formirana 23. marta 1943. godine u Briču. Ordenom narodnog heroja odlikovana je juna 1958. godine.
- Treća lička proleterska udarna brigada, formirana septembra 1942. godine u Mogoriću. Ordenom narodnog heroja odlikovana 25. maja 1974. godine.
- Prva slovenačka proleterska udarna brigada "Tone Tomšič", formirana 16. jula 1942. godine u Ambrusu. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. juna 1974. godine.
- Prva krajiška proleterska udarna brigada, formirana 21. maja 1942. godine u selu Lomovita, pod Kozarom. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. maja 1975. godine.
- Prva lička proleterska udarna brigada, formirana 8. jula 1942. godine u Toboliću, na Kordunu. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. jula 1977. godine.
- Druga lička proleterska udarna brigada, formirana avgusta 1942. godine u kod Bunića. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. jula 1977. godine.
- Treća srpska brigada, formirana 5. oktobra 1943. godine. Ordenom narodnog heroja odlikovana 21. jula 1977. godine.
- Druga slovenačka udarna brigada "Ljubo Šercer", formirana 6. oktobra 1942. godine na Mokrecu. Ordenom narodnog heroja odlikovana 15. februara 1979. godine.
- Prva vojvođanska udarna brigada, formirana 11. aprila 1943. godine u selu Brđanima, na Majevici.
- Prva makedonsko-kosovska proleterska brigada, formirana 11. novembra 1943. godine u Selu Slivovu, kod Ohrida.
- Trinaesta proleterska udarna brigada "Rade Končar", formirana 7. novembra 1942. godine u selu Gornjem Sjeničaku.
- Drugi krajiški partizanski odred "Dr. Mladen Stojanović", formiran septembra 1941. godine na Kozari. Ordenom narodnog heroja odlikovan septembra 1972. godine.
- Prateći bataljon Vrhovnog štaba NOVJ - Ordenom narodnog heroja odlikovan juna 1958. godine.
- Radnički bataljon Užičkog partizanskog odreda - Ordenom narodnog heroja odlikovan 19. septembra 1979. godine.
- Centralna bolnica NOVJ - Ordenom narodnog heroja odlikovana juna 1968. godine.
- Partizanska bolnica na Petrovoj gori
- Varnostno-obaveščevalna služba
Gradovi-heroji
urediGradovi u SFRJ koji su odlikovani Ordenom narodnog heroja Jugoslavije su:
- Beograd, odlikovan 20. oktobra 1974. godine
- Zagreb, odlikovan 7. maja 1975. godine
- Ljubljana, odlikovana 7. maja 1970. godine
- Novi Sad, odlikovan 7. maja 1975. godine
- Prilep, odlikovan 7. maja 1975. godine
- Priština, odlikovana 7. maja 1975. godine
- Titov Drvar, odlikovan 17. maja 1974. godine
- Cetinje, odlikovano 7. maja 1975. godine
Društveno-političke organizacije
urediDruštveno-političke organizacije odlikovane Ordenom narodnog heroja Jugoslavije su:
Povezano
urediLiteratura
uredi- Narodni heroji Jugoslavije, "Mladost", Beograd 1975. godina
- Vojna enciklopedija, Beograd 1975. godina