Dolomitet
UNESCO World Heritage Site | |
---|---|
Referenca | 1237 |
Parku Kombëtar Dolomiti Bellunesi | |
---|---|
IUCN kategoria II (park kombëtar) | |
![]() Pamje e Dolomiteve | |
Identifikuesi | 101424 |
Shteti | Italia |
Vendndodhja | Veneto |
Qyteti i afërt | Belluno |
Sipërfaqja | 315.12 |
Krijimi | 1990 |
Administrimi | Ministero dell'Ambiente |
Faqja e internetit | www.dolomitipark.it |
Dolomitet (italisht: Dolomiti [doloˈmiːti]; Ladenin: Dolomites; gjermanisht: Dolomiten [doːloːˈmɪtn̩]; VenecianVenecisht: [Dołomiti] Error: {{Lang}}: text has italic markup (help) [doɰoˈmiti]: FriulianFriuliane: Dolomitis) janë një varg malor që ndodhet në Italinë verilindore. Ata formojnë një pjesë të Alpeve Gëlqerore Jugore dhe shtrihet nga lumi Adige në perëndim deri në Luginën Piave (Pieve di Cadore) në lindje. Kufijtë verior dhe jugor përcaktohen nga Lugina e Pusterit dhe Lugina e Sugana (italisht: Valsugana). Dolomitët janë pothuajse të barabartë në mes të krahinave të Belluno, Tiroli jugor dhe Trentos.
Ka edhe grupe malore me strukturë të ngjashme gjeologjike që përhapen mbi lumin Piave në lindje - Dolomiti d'Oltrepiave; Dhe shumë larg lumit Adige në perëndim - Dolomiti di Brenta (Dolomiti Perëndimor). Ekziston edhe një grup tjetër i vogël i quajtur Piccole Dolomiti (Dolomiti i vogël) që ndodhet midis krahinave të Trentos, Veronës dhe Vinçencës.
Parku Kombëtar Dolomiti Bellunesi dhe shumë parqe të tjera rajonale janë të vendosura në Dolomites. Në gusht 2009, Dolomitët u shpallën një Vend i Trashëgimisë Botërore nga UNESCO.
Etimologjia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Dolomitët, të njohur gjithashtu si "Malet e Zbehtë", marrin emrin e tyre nga dolomiti i karbonatit, i cili emrin e kishte marrë nga mineralogu francez i shekullit të 18-të Déodat Gratet de Dolomieu (1750-1801), i pari që e përshkroi mineralin. [1]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Gjatë Luftës së Parë Botërore, linja e parë midis forcave italiane dhe austro-hungareze u zhvillua nëpër Dolomitet, ku minierat përdoreshin gjerësisht. Ka tani muze të luftës në ajër të hapur në Cinque Torri (Pesë Kullat) dhe Mali Lagazuoi. Shumë njerëz vizitojnë Dolomitët për t'u ngjitur në rrugët e mbrojtura, shtigjet e mbrojtura të krijuara gjatë luftës.
Një numër i shtigjeve me distanca të gjata kalojnë Dolomitet. Ata quhen alte vie (rrugë të larta) dhe numërohen nga 1 në 8. Shtigjet marrin një javë kohë me për tu ecur me radhë, dhe shërbehen nga një numër i pushimoreve rifugi. E para dhe ndoshta më e njohur është Alta Via 1.
Datimi i radiokarbonit është përdorur në rajonin Alta Badia për të demonstruar një lidhje midis aktivitetit të rrëshqitjes së dheut dhe ndryshimit të klimës.[2]
Gjeografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Rajoni zakonisht ndahet në Dolomitën Perëndimore dhe Lindore, të ndara me një vijë pas aksit Val Badia - Campolongo - Lugina Corduese (Agordino).
Klasifikimi aktual
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Dolomitët mund të ndahen në vargjet e mëposhtme:
|
Turizmi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Majat më të mëdha
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Tofana_-_Dolomiti_1.jpg/220px-Tofana_-_Dolomiti_1.jpg)
Emri | metra | feet | Emri | metra | feet |
---|---|---|---|---|---|
Marmolada | 3,343 | 10,968 | Pala di San Martino | 2,982 | 9,831 |
Antelao | 3,264 | 10,706 | Rosengartenspitze / Catinaccio | 2,981 | 9,781 |
Tofana di Mezzo | 3,241 | 10,633 | Cima di Fradusta | 2,941 | 9,715 |
Sorapiss | 3,229 | 10,594 | Cimon del Froppa | 2,932 | 9,649 |
Cristallo | 3,221 | 10,568 | Monte Agnèr | 2,872 | 9,416 |
Monte Civetta | 3,220 | 10,564 | Fermedaturm | 2,867 | 9,407 |
Cima di Vezzana | 3,192 | 10,470 | Cima d'Asta | 2,848 | 9,344 |
Cimon della Pala | 3,184 | 10,453 | Cima di Canali | 2,846 | 9,338 |
Langkofel / Sassolungo | 3,181 | 10,427 | Croda Grande | 2,839 | 9,315 |
Monte Pelmo | 3,168 | 10,397 | Vajoletturm / Torri del Vajolet (highest) | 2,821 | 9,256 |
Dreischusterspitze | 3,162 | 10,375 | Sass Maor | 2,816 | 9,239 |
Boespitze / Piz Boè (Sella group) | 3,152 | 10,342 | Cima di Ball | 2,783 | 9,131 |
Hohe Gaisl (Croda Rossa d'Ampezzo) | 3,148 | 10,329 | Cima della Madonna (Sass Maor) | 2,751 | 9,026 |
Vernel | 3,145 | 10,319 | Rosetta | 2,741 | 8,993 |
Piz Popena | 3,143 | 10,312 | Croda da Lago | 2,716 | 8,911 |
Grohmannspitze (Langkofel) | 3,126 | 10,256 | Central Grasleitenspitze | 2,705 | 8,875 |
Zwölferkofel | 3,094 | 10,151 | Schlern | 2,562 | 8,406 |
Elferkofel | 3,092 | 10,144 | Sasso di Mur | 2,554 | 8,380 |
Sass Rigais (Geislerspitzen) | 3,025 | 9,925 | Cima delle Dodici | 2,338 | 7,671 |
Kesselkogel (Rosengarten) | 3,004 | 9,856 | Monte Pavione | 2,336 | 7,664 |
Tre Cime di Lavaredo (Drei Zinnen) | 2,999 | 9,839 | Cima Palon | 2,239 | 7,346 |
Fünffingerspitze | 2,997 | 9,833 | Cima di Posta | 2,235 | 7,333 |
Vendkalimet kryesore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/SassolungoHDR.jpg/220px-SassolungoHDR.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Passo_pordoi.jpg/220px-Passo_pordoi.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Falzarego-Pass_2840_a.jpg/220px-Falzarego-Pass_2840_a.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Gr%C3%B6dner_Joch.jpg/220px-Gr%C3%B6dner_Joch.jpg)
Emri | metra | feet |
---|---|---|
Vendkalimi Ombretta (Campitello to Caprile), rrugë kalimtarësh | 2,738 | 8,983 |
Langkofeljoch (Gröden Valley to Campitello), rrugë kalimtarësh | 2,683 | 8,803 |
Tschagerjoch (Karersee to the Vajolet Glen), rrugë kalimtarësh | 2,644 | 8,675 |
Vendkalimi Grasleiten (Vajolet Glen to the Grasleiten Glen), rrugë kalimtarësh | 2,597 | 8,521 |
Vendkalimi Pravitale (Rosetta Plateau to the Pravitale Glen), rrugë kalimtarësh | 2,580 | 8,465 |
Vendkalimi Comelle (same to Cencenighe), rrugë kalimtarësh | 2,579 | 8,462 |
Vendkalimi Rosetta (San Martino di Castrozza to the great limestone Rosetta plateau), rrugë kalimtarësh | 2,573 | 8,442 |
Vendkalimi Vajolet (Tiers to the Vajolet Glen), rrugë kalimtarësh | 2,549 | 8,363 |
Vendkalimi Canali (Primiero to Agordo), rrugë kalimtarësh | 2,497 | 8,193 |
Tierseralpljoch (Campitello to Tiers), rrugë kalimtarësh | 2,455 | 8,055 |
Vendkalimi Ball (San Martino di Castrozza to the Pravitale Glen), rrugë kalimtarësh | 2,450 | 8,038 |
Forcella di Giralba (Sexten to Auronzo), rrugë kalimtarësh | 2,436 | 7,992 |
Col dei Bos (Falzarego Glen to the Travernanzes Glen), rrugë kalimtarësh | 2,313 | 7,589 |
Forcella Grande (San Vito to Auronzo), rrugë kalimtarësh | 2,262 | 7,422 |
Vendkalimi Pordoi (Arabba to Val di Fassa), rrugë | 2,250 | 7,382 |
Vendkalimi Sella (Gröden Valley to Val di Fassa), rrugë | 2,244 | 7,362 |
Vendkalimi Giau (Cortina to Val Fiorentina), rrugë | 2,236 | 7,336 |
Vendkalimi Tre Sassi (Cortina to St Cassian), rrugë kalimtarësh | 2,199 | 7,215 |
Vendkalimi Valparola (Cortina to St Cassian), rrugë | 2,168 | 7,113 |
Mahlknechtjoch (Upper Duron Glen to the Seiser Alp), rrugë kalimtarësh | 2,168 | 7,113 |
Vendkalimi Gardena Pass (Gröden Valley to Colfuschg), rrugë | 2,121 | 6,959 |
Vendkalimi Falzarego (Caprile to Cortina), rrugë | 2,117 | 6,946 |
Vendkalimi Fedaja (Val di Fassa to Caprile), rrugë për karrocë | 2,046 | 6,713 |
Vendkalimi Valles (Paneveggio to Falcade), rrugë | 2,032 | 6,667 |
Würzjoch (Eisacktal to Val Badia), rrugë | 2,003 | 6,572 |
Vendkalimi Rolle (Predazzo to San Martino di Castrozza and Primiero), rrugë | 1,984 | 6,509 |
Forcella Forada (Caprile to San Vito), rrugë për karrocë | 1,975 | 6,480 |
Vendkalimi San Pellegrino (Moena to Cencenighe), rrugë | 1,910 | 6,267 |
Vendkalimi Campolongo (Corvara to Arabba), rrugë | 1,875 | 6,152 |
Forcella d'Alleghe (Alleghe to the Zoldo Glen), rrugë kalimtarësh | 1,820 | 5,971 |
Vendkalimi Tre Croci (Cortina to Auronzo), rrugë | 1,808 | 5,932 |
Vendkalimi Furkel (Mareo to Olang), rrugë | 1,759 | 5,771 |
Vendkalimi Karerpass ose Costalunga (Welschnofen to Vigo di Fassa), rrugë | 1,753 | 5,751 |
Vendkalimi Kreuzbergpass ose Monte Croce (Innichen and Sexten to the Piave Valley and Belluno), rrugë | 1,638 | 5,374 |
Vendkalimi Ampezzo (Toblach to Cortina and Belluno), path | 1,544 | 5,066 |
Vendkalimi Cereda(Primiero to Agordo), rrugë | 1,372 | 4,501 |
Vendkalimi Toblach(Bruneck to Lienz), hekurudhë | 1,209 | 3,967 |
Parqet kryesore
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]
|
|
|
Pamje panoramike
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Marmolada_Westgrat_wiki_mg-k.jpg/700px-Marmolada_Westgrat_wiki_mg-k.jpg)
Referimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ^ Saussure le fils, M. de (1792): Analyse de la dolomie.
- ^ Borgatti, Lisa (2010-08-01). "Landslides as a geomorphological proxy for climate change: A record from the Dolomites (northern Italy)". Geomorphology. 120 (1–2): 56–64. doi:10.1016/j.geomorph.2009.09.015.
{{cite journal}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!)
Bibliografia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Stampa:EB1911
- Provincia di Belluno, Provincia Autonoma di Bolzano-Alto Adige Autonome Provinz Bozen-Südtirol, Provincia di Pordenone, Provincia Autonoma di Trento, Provincia di Udine, Regione Autonoma Friuli Venezia Giulia, 2008. Nomination of the Dolomites for inscription on the World Natural Heritage List UNESCO. Nomination Document. 363 pp. https://web.archive.org/web/20131225070444/http://fondazionedolomitiunesco.org/documentazione-2/01_DOLOMITES_nomination_document_jan2008_1236608233_1294933181.pdf
- "HD Pictures of the main areas of the Dolomites". Bruno Mandolesi.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - "360 degree panorama Dolomites". SiMedia Srl. Marrë më 14 prill 2010.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - Roger. "Walks and Via Ferrata in the Dolomites". CommunityWalk.com. Marrë më 14 prill 2010.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - "Strada delle 52 Gallerie". Eclectica.
{{cite journal}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - "Monte Piana in the Dolomites". Eclectica. gusht 21, 2006.
{{cite journal}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - "Via Ferrata Lagazuoi Tunnels". Eclectica. gusht 9, 2006.
{{cite journal}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja) - "Up to the Turquoise Lake". Eclectica. gusht 1, 2006.
{{cite journal}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!)Mirëmbajtja CS1: Datë e përkthyer automatikisht (lidhja)
Lidhje të jashtme
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Franco Grisa Timelapse
- Italian official cartography (Istituto Geografico Militare - IGM); on-line version: www.pcn.minambiente.it