Kongon Demokratine Tazovaldkund
Flag![]() |
Valdkundznam![]() |
Pälidn | Kinšas |
Eläjiden lugu (2018) | 85,281,024[1] ristitud |
Pind | 2,345,410 km² |
![]() | |
Kel' | francijan |
Valdkundan pämez' | Feliks Čisekedi |
Päministr | Žan-Mišel' Sama Lukonde |
Religii | hristanuskond |
Valüt | kongon frank (CDF) |
Internet-domen | .cd |
Telefonkod | +243 |
Aigvö | UTC+1..+2 |
Kongon Demokratine Tazovaldkund (franc.: République démocratique du Congo [ʁe.py.bˈlik demɔkʁaˈtik dy kɔ̃ɡo], nece om täuz' oficialine nimituz), KDT lühüdas, Kongo Kinšas-paginnimi, om valdkund Keskmäižes Afrikas. Pälidn da kaikiš suremb lidn om Kinšas.
Vl 2012 kaikiš gollemb valdkund mail'mas Rahvahankeskeižen valütfondan tedoidusen mödhe.
Istorii
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Vn 1960 30. päiväl kezakud Kongon Demokratine Tazovaldkund tedištoiti ripmatomudes Bel'gijaspäi.
Edel ripmatomut nimitihe kolonijad Bel'gijan Kongo:ks. Vozil 1960−1964 valdkundan nimi oli Kongon Tazovaldkund, sid' vajehtihe erištamha susedližes Kongon Tazovaldkundaspäi. Vozil 1971−1997 — Zajiran Tazovaldkund. Äivozne Mobutu-diktator oli čuratud tobmudespäi Ezmäižen kongoižen sodan jäl'ghe vl 1997 i koli sil-žo vodel. Vll 1998−2003 kahtenz' kongoine soda (vai Sur' Afrikanine soda) mäni valdkundas, sen aigan läz nell' millionad eläjid pölištuiba näl'gaspäi vai pošavaspäi.
Jäl'gmäine Konstitucii[2] oli hüvästadud kaiken rahvahan referendumal vl 2005 tal'vkun 17-18. päivil da tuli väghe vl 2006 uhokus.
Keled
[vajehta | vajehtada lähtetekst]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/Map_-_DR_Congo%2C_major_languages.svg/250px-Map_-_DR_Congo%2C_major_languages.svg.png)
Valdkundas üks'jäine oficialine kel' om vahvištadud — francijan kel'. Sen ližaks, om nell' muga nimitadud nacionališt kel't: lingala, kongon (kikongo), suahili (kingvan-pagin), luban (čiluba).
Kongon Demokratižen Tazovaldkundan nimi nacionaližil kelil:
- Republíki ya Kongó Demokratíki (lingala)
- Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi (kongon kel')
- Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (suahili)
- Ditunga dia Kongu wa Mungalaata (luban kel')
Geografijan andmused
[vajehta | vajehtada lähtetekst]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/13/Congo_Kinshasa_Topography.png/250px-Congo_Kinshasa_Topography.png)
Kongon Demokratine Tazovaldkund om röunoiš Kongon Tazovaldkundanke lodehes (röunan piduz — 1229 kilometrad), Keskafrikan Tazovaldkundanke (1747 km) da Suvisudananke (714 km) pohjoižes, Ugandanke (877 km), Ruandanke (221 km), Burundinke (236 km) da Tanzanijanke (479 km) päivnouzmas, Zambijanke (2332 km) da Angolanke (2646 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 10 481 km. Päivlaskmas om 37 km Atlantižen meren randištod.
Valdkundan territorii om Kongo-jogen bassein. Pidust' päivnouzmašt röunad seižub korged Ruvenzorin mägisel'g. Kaikiš korktemb valdkundan čokkoim sijadase Ugandan röunal, se om Margarit-mägenoc Ngaliem-mägel (Stenli-mägi), 5109 m meren pindan päl[3]. Üks' kaikiš järedambiš Afrikan järvišpäi, Tanganjik-järv, sijadase Tanzanijan röunal.
Klimat om ekvatorialine da subekvatorialine paloin. Ekvatorialižed mecad da savannad oma levitadud.
Londuseližed pävarad oma metallad (vas'k, kobal't, germanii, niobii, tantal, kuld, hobed, tin, marganc, cink, uran, boksitad, raudkivend), kivivoi, londuseline gaz, kivihil', diamantad; toižed varad oma mec da gidroenergii.
Politine sistem
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Ohjandusen form om prezidentine tazovaldkund. Valdkundan da ohjastusen pämez' om prezident. Kaik rahvaz valičeb händast videks vodeks, kahtenz' strok om voimusine. Prezident paneb päministrad (franc.: Premier-ministre, suah.: Waziri Mkuu, lingala: Minisele ya Yambo) radsijha.
Valdkundan parlament om kaks'kodine. Üläkodi om Senat, mülütab 108 ühtnijad, valitas heid agjoiden suimil videks vodeks. Alakodi om Nacionaline Suim, se mülütab 500 ristitud, kaik rahvaz valičeb heid videks vodeks mugažo.
KDT:n järgenduseližed pävaličendad oliba vn 2018 30. päiväl tal'vkud. Feliks Čisekedi om valitud (sai 38,57% änid) da radab prezidentan vs 2019 vilukun 24. päiväspäi. Päministr om Žan-Mišel' Sama Lukonde vs 2021 uhokun 15. päiväspäi.
Administrativiž-territorialine jagand
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Kacu kirjutuz: Kongon Demokratižen Tazovaldkundan administrativiž-territorialine jagand.
Administrativiž-territorialižikš Kongon Demokratine Tazovaldkund jagase 11 agjaks (provincijaks). Vn 2005 jäl'ghe alajagatihe niid, linniži 26 agjad uden konstitucijan mödhe, no parlament jäti sidä azjad vahvištoituseta[2].
Eläjad
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Kongon Demokratižen Tazovaldkundas elädas kongolaižed. Vn 2014 heinkus valdkundan ristitišt oli 77 433 744 eläjad. Kaikiš suremb ristitišt om nügüd'.
Uskondan mödhe (2014): riman katolikad — 29,9 %, protestantad — 26,7 %, toižed hristanuskojad — 39,3 %, islamanuskojad — 1,3 %, toižed uskojad (sidä kesken sinkretižed kul'tad i sijaližed uskondad) — 1,2 %, religijatomad — 1,3 %, märhapanendata — 0,3 %.
Toižed järedad lidnad (enamba vai läz 1 mln. ristituid vl 2012[4]): Mbuži Maji, Lubumbaši, Bukavu, Kanang, Kisangani.
Ižanduz
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Ekonomik udessündutase sodoiden jäl'ghe. Maižanduz otab sen videndest, tegimišt koumandest, holitišed läz pol't. Kaivuztegimišt otab päsijad, mugažo sömtegimišt, sauvondmaterialiden pästand (pilindmaterialad, cement) i kodielon tavaroiden tehmine oma Kinšasan rajonas tobjimalaz. Valdkundan kogosüdäiprodukt ostmižmahtusen paritetan mödhe oli 78,3 mlrd US$ ekvivalentas vl 2018 (nominal 47,1 mlrd US$), US$824 ühtele hengele.
Vl 2009 KDT:n päeksport oli vas'k da sen ühthesuladused (35 %), toižed metallad (32 %), kivivoi (16 %), diamantad (6 %); toine eksport — pumaterialad (2 %), elektruz (1 %).
Homaičendad
[vajehta | vajehtada lähtetekst]- ↑ Kongon Demokratižen Tazovaldkundan ristitišton endustuz vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
- ↑ 2,0 2,1 Vn 2005 valdkundan Konstitucijan tekst constitutionnet.org-saital. (angl.)
- ↑ Stenli-mägen korktuz. — Peakbagger.com. (angl.)
- ↑ Congo (Dem. Rep.): largest cities and towns and statistics of their population (KDT: kaikiš surembad lidnad i niiden ristitišton statistik). — World-gazetteer.com. (angl.)
Irdkosketused
[vajehta | vajehtada lähtetekst]- Kongon Demokratižen Tazovaldkundan parlamentan alakodin oficialine sait (assemblee-nationale.cd). (fr.)
- KDT:n ministrišton sait (primature.cd). (fr.)
- Venäman sur'oigenduzkund Kongon Demokratižes Tazovaldkundas (drc.mid.ru). (ven.) (fr.)
![]() |
Kongon Demokratine Tazovaldkund Vikiaitas |
Afrikan valdkundad | ||
![]() | ||
1 Om Azijas mugažo. |