Stimmlose uvulare Frikativ
Stimmlose uvulare Frikativ | ||
---|---|---|
IPA-Nummere | 142 | |
IPA-Zeiche | ||
IPA-Bildli | ![]() | |
Teuthonista | x? | |
X-SAMPA | X | |
Kirshenbaum | X | |
De stimmlosi uvlari Frikativ isch e Luut vo de mänschliche Sprooch. Im Alemannische isch er näbe [x] eini vo de Ussprooche vùm <ch> wie in „Bach “, „Chind“ oder „Chuchichäschtli“. Im internationale phonetische Alphabet wird er mit [
Im Alemannische isch de Luut in freier Variation mit em velare [x]. Je nooch Dialäkt ùn Person bruucht mer also eine vo de beide Luut, oder öbis derzwüsche, ohni dass d Bedütig vùm Wort sich verändret. Au im Hochdütsche sin die zwee Luut in freier Variation. Imene Deil alemannische Dialäkt, wie zum Byspil em klassische Baseldytsch, isch de Luut usserdäm no ei mööglichi Ussprooch vùm Zäpfli-r. Wörter wie ‚Bilder‘ ghöre sich für Sprecher vo andre Dialäkt deno änder wie ‚Bildech‘ aa.
In viilene hochalemannische Dialäkt wie em Züridütsche, wird zwüsche eme chùrze (Lenis) ùn lange (Fortis) uvulare Frikativ ùnterschide. Die beide Luut sin also verschiidni Phonem. D Transkription vo dänne beide Luut wird vo Linguischte aber nit eiheitlig gmacht. Zum Deil wird de Lenis als [
In de meischte alemannische Dialäkt usserhalb vo de Schwyz, wo vo de binnedütsche Konsonanteschwächig betroffe sin, git es die Luut überhaupt nit als eigeständigi Phonem, sùndern si sin nùmme je nooch de Position im Wort oder de luutliche Ùmgäbig Allophon vùm glyche Phonem. In Transkriptione vo dänne Dialäkt wird de meischt eifach ällewell s Zeiche [
Artikulation
[ändere | Quälltäxt bearbeite]- Es isch en Frikativ; es wird e Engi im Muul bildet, wo de Lùftstrom duredrùggt wird.
- De Artikulationsort isch uvular; de hinteri Zùngerùgge bildet mitem Gaumezäpfli e Engi.
- D Phonation isch stimmlos; derwyylscht er produziert wird, vibriere d Stimmbänder nit.
- Es isch en orale Konsonant; d Lùft goot dur s Muul usse.
- Es isch en egressive Konsonant; er wird allei dur s Usstoosse vo Lùft mit de Lunge ùn em Zwerchfell erzüügt, wie die meischte mänschliche Sproochluut.
Verbreitig
[ändere | Quälltäxt bearbeite]Sprooch | Wort | IPA-Transkription | Bedütig | Bemerkig | ||
---|---|---|---|---|---|---|
Jùutütsch | Lenis | trììche | ![]() |
‚drinke‘ | ||
Fortis | sächs | ![]() |
‚seggs‘ | |||
Markgräflerisch | Lenis | söeche | ![]() |
‚sueche‘ | ||
Fortis | Bach | ![]() |
‚Bach‘ | |||
Solothurnisch | Lenis | rüüchere | ![]() |
‚raigge‘ | ||
Fortis | mache | ![]() |
‚mache‘ | |||
Züritüütsch | Lenis | Chrut | [ʁ̥rut] | ‚Chruut‘ | ||
Fortis | lache | [lɑ |
‚lache‘ | isch je nooch Sprecher au [x]. | ||
Dütsch | Dach | [da |
‚Dach‘ | isch je nooch Sprecher au [x]; nooch Vordervokal, Konsonante ùn in dr -chen-Silbe isch s <ch> de Luut [ç]. | ||
Abchasisch | хпа | [ |
‚drüü‘ | Chùnt grùndet, entspannt ùn palatalisiert vor. | ||
Adygeisch | пхъашэ | ![]() |
‚ruuch‘ | |||
Artschinisch | хол | [ |
‚Arm‘ | |||
Assyrisch-neuaramäisch | khokha | [ |
‚Nektarine‘ | Isch mangmool au [x]. | ||
Afrikaans | goed | [ |
‚guet‘ | In mange Dialäkt, cha au en velars [x] sy. | ||
Aleutisch | Atka Dialäkt | hatix̂ | [hɑti |
‚zää‘ | ||
Armenisch | Oschtarmenisch[1] | խոտ | ![]() |
‚Grass‘ | ||
Awarisch | орх | [or |
‚lùpfe‘ | |||
Baschkirisch | хат | [ |
‚Brief‘ | |||
Chilcotin | [ʔæla |
‚Ich ha es gmacht‘ | ||||
Dänisch[2] | pres | [ˈp |
‚Drùgg‘ | Als Allophon vùm /r/ nooch /p, t, k/.[3] Wird meischt mit [ʁ̥] oder mangmool [ʁ] transkribiert. | ||
Eyak | da.x̣ | [daː |
‚ùn‘ | |||
Französisch | prendre | ![]() |
‚nee‘ | als Allophon vo /ʁ/ nooch stimmlose Konsonante. | ||
Haida | ḵ'aláax̂an | [qʼʌlɑ́ |
‚Zuun‘ | |||
Jiddisch | בוך | [bʊ |
‚Buech‘ | |||
Kabylisch | axxam | [a |
‚Huus‘ | |||
Kabardinisch | пхъэ | ![]() |
‚Holz‘ | |||
Klallam | sx̣aʔqʷaʔ | [s |
‚Wirbelsüüli vùmene Laggs‘ | |||
Lakota | ȟóta | [ˈ |
‚grau‘ | |||
Lesgisch | хат | [ |
‚Mùrmle‘ | Chùnt grùndet ùn entspannt vor. | ||
Luxemburgisch | Zuch | [t͡su |
‚Zug‘ | Wird au als en [x] bschriibe.[4] | ||
Niiderländisch | nördliche Standard[5][6] | acht | [ɑ |
‚acht‘ | Cha a postvelars [x] sy[5] oder en [ʀ̝̊˖].[7] | |
Nez Percé | [ˈ |
‚Grizzlybär‘ | ||||
Ongota | [ |
‚Fledermuus‘ | ||||
Portugiesisch | Fluminense | anarquia | [ɐ̃nä |
‚Anarchi‘ | In freier Variation mit [x], [ʁ], [ʀ], [ħ] ùn [h] vor stimmlose Konsonante. | |
brasilianischs Portugiesisch[8] | marrom | [mäˈ |
‚Bruun‘ | In mangi Dialäkt d Ussprooch vùm Phonem /ʁ/. | ||
Salish | WEXES | [wə |
‚chlyni Frösch‘ | Chùnt grùndet ùn entspannt vor. | ||
Seri | xeecoj | [ |
‚Wolf‘ | Chùnt grùndet ùn entspannt vor. | ||
Spanisch | europäischs Spanisch[9] | ojo | ![]() |
‚Aug‘ | Cha au [x] sy.[10][11][12] | |
Peruanischs Spanisch | ||||||
Puerto-Ricanischs Spanisch[13] | perro | [ˈpe̞ |
‚Hùnd‘ | Näbe [ʀ̥] eini vo de hüüfigschte Ussprooche vo /r/.[13] | ||
Schwedisch | südlichi Dialäkt | sjuk | [ |
‚chrank‘ | ||
Tlingit | tlaxh | [tɬʰɐ |
‚sehr‘ | S Tlingit het vier verschidni Artikulationsarte vo däm Luut. | ||
Ubychisch | [ |
‚rosa‘ | ||||
Uigurisch | یاخشی | [jɑ |
‚guet‘ | |||
Walisisch | carchar | [ˈkar |
‚Gfängniss‘ | |||
Weschtfriisisch | berch | [bɛr |
‚Berg‘ |
Fuessnote
[ändere | Quälltäxt bearbeite]- ↑ Dum-Tragut (2009:18)
- ↑ Basbøll (2005:62 and 65–66)
- ↑ Basbøll (2005:65–66)
- ↑ Trouvain & Gilles (2009:75)
- ↑ 5,0 5,1 Gussenhoven (1999:74)
- ↑ Verhoeven (2005:245)
- ↑ Collins & Mees (2003:191)
- ↑ Barbosa & Albano (2004:5–6)
- ↑ Harris & Vincent (1988:83)
- ↑ Lyons (1981:76)
- ↑ Chen (2007:13)
- ↑ Hamond (2001:?), cited in Scipione & Sayahi (2005:128)
- ↑ 13,0 13,1 ProQuest Document View - The Spanish of Ponce, Puerto Rico: A phonetic, phonological, and intonational analysis.
Konsonante | Lueg au: IPA, Vokale | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Bi de Spalte wo grau sin, goot mer devo uss, dass si nit artikuliert werde chönne; wysi Spalte, ùn Zeiche, wo nit verlinkt sin, hen kei offiziels IPA-Zeiche un/oder sin uss keinere Sprooch bekannt. |