Мезозой
Мезозой | |
Кем ҡушҡан | Джон Филлипс[d] |
---|---|
Урын | Ер |
Алдағы | палеозой[d][1] |
Тәртип буйынса һуңыраҡ килеүсе | Кайнозой[1] |
Башланыу датаһы | некорректная дата (недостижимая точность)[1] |
Тамамланыу датаһы | некорректная дата (недостижимая точность)[1] |
Код hex-цвета | 07CAEA |
![]() | |
![]() |
Мезозой, йәки мезозой эраһы, MZ (бор. грек. μέσος «уртаса» + ζωή «тормош») — геологик дәүер, уны дауамлығы 251,902 ± 0,024 млн йыл әүәлдән 66,0 млн йыл әүәлгә тиклем (барлығы 186 миллион йыл тирәһе). Был геологик дәүерҙе тәүге тапҡыр британ геологы Джон Филлипс 1841 йылда билдәләгән.
Геологик дәүер
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Мезозой палеозойҙан һуң һәм кайнозой алдынан килгән. Был өс дәүер бергә фанерозой эонын тәшкил итә. Геохронологик шкалаға ярашлы мезозой өс осорға бүленә (башынан — аҙағынаса, млн йыл элек):
- триас осоро (251,902 ± 0,024 — 201,3 ± 0,2);
- юра осоро (201,3 ± 0,2 — 145,0);
- аҡбур осоро (145,0 — 66,0).
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/%27Life_in_the_Mesozoic%27_-_Burke_Museum.jpg/220px-%27Life_in_the_Mesozoic%27_-_Burke_Museum.jpg)
Мезозой осоронда хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы даими үҙгәреш кисерә: аммониттар һәм белемниттар, динозаврҙар эволюция кисерә, тәүге имеҙеүселәр барлыҡҡа килә, үҫемлектәр араһында — яланғас орлоҡлолар, ә аҡбур осоронда — ябыҡ орлоҡлолар өҫтөнлөк итә. Мезозой ахырында динозаврҙар, умыртҡаһыҙҙарҙың күбеһе, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр йәшәүҙән туҡтай.
Климаты
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Һуңғы 1,1 млрд йыл дауамында Ер тарихында Вильсон циклдары тип аталған «боҙлоҡ осоро — йылыныу» циклының бер-береһен алыштырған өс циклы күҙәтелә.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Wilson-cycle_hg.svg/220px-Wilson-cycle_hg.svg.png)
Башҡортостанда
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]Башҡортостан Республикаһында мезозой ултырмалары өлөшләтә Урал алды бөгөлөндә һәм Магнитогорск мегасинклинорийында һаҡланған.
Мезозой ултырмалары континенталь, диңгеҙ яры буйы, диңгеҙ ултырма тоҡомдарынан һәм ашалған ер ҡыртышы продукттарынан тора:
- континенталь ултырмалар — триас, аҫҡы—урта юра, аҫҡы аҡбур;
- диңгеҙ яры буйы ултырмалары — өҫкө аҡбур;
- диңгеҙ ултырмалары — өҫкө юра, аҫҡы аҡбур.
Дөйөм ҡалынлығы 1 км тиклем.
Ашалған ер ҡыртышы ҡатлауҙарында — окисланған мәғдәндәр — алтын, марганец, тимер, силикат никель‑кобальт һәм минераль пигменттар, ултырма бассейндарҙа фосфориттар һәм яҙыу аҡбуры формалаша[2].
Иҫкәрмәләр
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 K.M. Cohen, S.C. Finney, P.L. Gibbard, J.-X. Fan International Chronostratigraphic Chart 2013/01 — Международная комиссия по стратиграфии, 2013.
- ↑ Геологическая карта Российской Федерации. 1:1000000 (новая серия). Л.N40(41). Уфа: объясн. записка. СПб., 2002.
Әҙәбиәт
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Иорданский Н. Н. Развитие жизни на земле. — М.: Просвещение, 1981.
- Короновский Н. В., Хаин В. Е., Ясаманов Н. А. Историческая геология : Учебник. — М.: Академия, 2006.
- Поленов Б. К. Мезозойская эра // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)
- Ушаков С. А., Ясаманов Н. А. Дрейф материков и климаты Земли. — М.: Мысль, 1984.
- Ясаманов Н. А. Древние климаты Земли. — Л.: Гидрометеоиздат, 1985.
- Ясаманов Н. А. Популярная палеогеография. — М.: Мысль, 1985.
- Короновский Н. В., Якушова А. Ф. Основы геологии.
Һылтанмалар
[үҙгәртергә | сығанаҡты үҙгәртеү]- Г. А. Данукалова. Мезозой//Башҡорт энциклопедияһы(недоступная ссылка)
- Мезозой