کردی جنوبی
کردی جنوبی،کردی کلهری | |
---|---|
کردی: کوردی باشووری، کوردی خوارین | |
زبان بومی در | غرب و مناطق پراکنده در ایران شرق و مرکز عراق مرکز ترکیه |
شمار گویشوران | ۳٬۰۰۰٬۰۰۰ در ایران ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ در عراق نامشخص در ترکیه (بدون تاریخ)[۱] |
هندواروپایی
| |
گویشها |
قروهای
مایانی(دینوری)
کرندی
صحنهای
هرسینی
شیخ بزینی
عبدویی
چمچمالی
کرونی
|
الفبای کردی (آرامی، لاتین) | |
کدهای زبان | |
ایزو ۳–۶۳۹ | sdh |
گلاتولوگ | sout2640 [۲] |
زبانشناسی | 58-AAA-c |
کردی جنوبی (به کردی: کوردی خوارین، کوردی باشووری) به گونههایی از زبانهای کُردی گفته میشود که در استانهای کرمانشاه، ایلام، همدان(در اسدآباد)، کردستان(در بیجار و قروه) و شرق کشور عراق رواج دارد و برخی ویژگیهای آوایی، واژگانی و ساختاری آنها را از گویشهای کُردی مرکزی و کُردی شمالی متمایز میکند.[۳] «کردی جنوبی» که در گذشته به کردی کلهری شناخته میشد خود لهجههای مختلفی را در برمیگیرد. گویش های اصلی کردی جنوبی شامل کردی کلهری، کردی کرمانشاهی، کردی گروسی، کردی زنگنهای، کردی چمچمالی، کردی سنجابی، کردی کلیایی ،کردی لکی ،کردی مایانی ، کردی ایلامی(فِیلی) ، کردی کردلی و... میباشند که در منطقه کردستان به آنها تکلم میکنند.
کردی جنوبی در ایران زبان اکثر کردهای استانهای کرمانشاه، ایلام، شرق کردستان و غرب همدان است. در عراق نیز کردی جنوبی زبان کردهای ساکن استانهای دیاله، واسط و بغداد است. کردی جنوبی در برخی از شهرهای شرق کردستان عراق نظیر خانقین، مندلی، جلولا، کلار و... تکلم میشود.
نامگذاری
اگرچه گاهی برای اشاره به همۀ این گویشها از عنوان کردی کرماشانی و کردی کلهری نیز استفاده میشود، اما کردی جنوبی نامی است که برخی زبانشناسان در سالهای اخیر برای اشاره به گروهی از گویشها در غرب ایران و شرق عراق انتخاب کردهاند. به گفته این زبانشناسان، خود گویشوران این گویشها از این نام زبانشناختی استفاده نکرده و ممکن است با آن بیگانه باشند.[۴] گویشوران این دسته از گویشها برای اشاره به گویش خود از نامهایی مانند «فِیلی»، «گروسی»، «کرماشانی»، یا «کلهری» استفاده میکنند.[۵]
برخی نظریات پیرامون کردی جنوبی
دیوید نیل مکنزی زبانشناس به هنگام پژوهش بر روی گویشهای مختلف منطقۀ جنوب کردستان ایران، لهجههای گوناگون این منطقه همچون «هورامی، کندولهای، کرماشانی و ...» را «پرشمار و جدا از یگدیگر» دانست، اما آنها را زیر نام کلی «لهجههای جنوبی کردی» طبقهبندی کرد. گ. ب. آکوپف معتقد است که مکنزی به تفاوت میان لهجه، گویش و شیوۀ سخن توجه نمیکند و علاوه بر آن نسبت به پژوهشهای بسیاری که قبل از او توسط زبانشناسان و کردشناسانی همچون گ. هورنله، رودیگر و پت دربارۀ «روندهای وحدت زبانی مردم جنوب کردستان» انجام شده بیتفاوت بودهاست. همچنین باید اشاره کرد که مکنزی علیرغم این اظهار نظر دربارۀ جداییهای میان گویشهای جنوب کردستان، آنها را ذیل مفهوم «گویش گورانی» وحدت میدهد و گویشهای جنوبی کردی را به گورانی منسوب میکند که در ادبیات نوشتاری کردی گورانی استوار شدهاست.[۶]
پ. لرخ با جمعبندی دیدگاههای پژوهشگران پیش از خود که به پژوهش بر روی گویشهای منطقۀ جنوب کردستان پرداختهاند، یادآور میشود که گویشهای شمالی و جنوبی کردی با یکدیگر تفاوت دارند، و علاوه بر آن هریک در حوزۀ رواج خود به بخشهای محلی تقسیم شده و لهجههایی را شکل میدهند که «بخشها و شاخههای آنها خویشاوندی نزدیکی با یکدیگر دارند» و «قبیلههایی که به بخشها و شاخههای گوناگون یک گویش سخن میگویند، به آسانی یکدیگر را میفهمند».[۶]
گویشها و لهجهها
گویشها و لهجههای زبان کردی جنوبی عبارتند از:[۷]
- گویش ایلامی (فِیلی):[۸]
- لهجه ملکشاهی
- لهجه دهبالایی (ایلامی)
- لهجه چرداولی
- لهجه خزلی
- لهجه بدرهای
- لهجه ارکوازی-بولی(هزاره)
- لهجه شیروانی
- لهجه ریکایی
- لهجه شوهان
- لهجه میشخاصی
- لهجه صالح آبادی
- لهجه خانقینی
- لهجه مندالی
- لهجه زرباطی
- لهجه ورمزیاری
- لهجه مهرانی
- لهجه دوشیخی
- لهجه کپرات
- گویش کُردَلی:[۹]
- لهجه آبدانانی
- لهجه دهلرانی
- لهجه درهشهری
- گویش گروسی:[۱۰]
- لهجه بیجاری
- گویش قروهای[۱۱]
- گویش کُلیایی[۱۲]
- گویش صحنهای[۱۳]
- گویش کلهری:[۸]
- لهجه گیهلانی
- لهجه شابادی
- لهجه ایوانی
- لهجه سرپلذهاوی
- گویش قصری-کرماشانی:[۸]
- لهجه کرماشانی
- لهجه گرمآبسردی
- لهجه قصر شیرینی
- کردی لکی [۱۴]
- گویش زنگنهای[۱۵]
- لهجه هرسمی[۸]
- گویش سنجابی[۸]
- گویش دینوری (مایانی)[۱۶]
- گویش بیلواری[۱۷]
- گویش کرندی[۱۸]
- گویش شیخ بزینی[۱۹]
- گویش عبدویی[۲۰]
- گویش کرونی[۲۱]
- گویش چمچمالی[۸]
واجشناسی
آواشناسی و واجشناسی گویش های کردی از هر گویش به گویش دیگر فرق میکند؛ این رویداد بیشتر در گویشهای کشورهای مختلف دیده میشود، ولی دربارهی کردی جنوبی صدق نمیکند. برای مثال گویشوران کردی جنوبی در عراق که بیشتر در استان های دیاله و واسط زندگی میکنند، بهعلت پیوندهای عمیقی که با مردم شهرهای مرزی استان کرمانشاه(کرماشان) و استان ایلام دارند، زبانشان با زبان سایر کردهای حوزه زبانی جنوبی که در ایران زندگی میکنند تفاوتی ندارد. پیوندهایی که بین کردهای حوزە زبانی جنوبی ایران و کردهای حوزه زبانی جنوبی عراق وجود دارد بیشتر نسبتهای خویشاوندی است.
نمادهایی که الفبای آوانگاری بینالمللی برای نگارش اصوات زبان کردی جنوبی بهکار میرود در مطلب ذیل آمدهاست.
همخوانها
لبی | لثوی | کامی | نرمکامی | ملازی | حلقی | چاکنایای | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
ساده | اطباق | ساده | شفوی | ساده | شفوی | ساده | شفوی | |||||
خیشومی | m | n | ɲ | ŋ | ||||||||
انسدادی | بیواک تنفسی | pʰ | tʰ | t͡ʃʰ | kʰ | qʰ | ||||||
بیواک غیرتنفسی | p | t | t͡ʃ | k | kʷ | q | qʷ | (ʔ) | ||||
واکدار | b | d | d͡ʒ | g | ɡʷ | |||||||
سایشی | بیواک | f | s | sˠ | ʃ | x | xʷ | (ħ) | h | |||
واکدار | v | z | zˠ | ʒ | (ɣ) | (ɣʷ) | (ʕ) | |||||
ناسوده | l | ɫ | j | ɥ | w | |||||||
«ر» گونه | ɾ | r |
- در زبانهای کردی، واجهای /kʷ/ و /gʷ/ وجود دارند که بازمانده از زبان نیاهندواروپایی هستند.
- /ɲ/ در کردی برابر با گروهواژهی «gn» در زبانهای فرانسوی و ایتالیایی است. این واج در زبان اسپانیایی هم موجود است ولی حرف مشخصی برایش نیست. واج /ɲ/ در یازده تا نوزده کلمه از زبان کردی جنوبی وجود دارد.
- در صورتی که تکیه بر روی همخوان بیواک انسدادی باشد، تنفسی میشود، در غیر این صورت، غیرتنفسی تلفظ میشود.
استثنائات
- اگر /d/ پس از یک واکه بیاید، بهصورت /ð̞/ تلفظ میشود.
- اگر آواهای /k/ و /g/ بعد از واکههای /ɨ/، /ɛ/، /iː/، و /eː/ تلفظ بشوند، آوایشان بهترتیب بهصورتهای /c/ و /ɟ/ در میآید.
- /ħ، ɣ، ʕ/ غیربومی هستند و /ħ، ɣ/ بهترتیب /h، x/ هم تلفظ میشوند. /ʕ/ نیز فقط در وامواژههای عربی وجود دارد.
واکهها
|
در میان نیمواکههای کردی جنوبی : [ɥ] نیمواکهی [:ʉ]؛ [w] نیمواکهی [ʊ] و [:u]؛ و [j] نیمواکهی [:i] است. البته نیمواکهی دیگری بهشکلهای [ȷ̈] یا [ɨ̯] در کردی وجود دارد که همانند برابرش در زبان کرهای است. | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
دیاسپورای کردی جنوبی
در برخی دیگر از نقاط ایران نیز گروههای کرد زبانی وجود دارند که به لهجه های کردی جنوبی سخن میگویند. برای نمونه میتوان به کردهای عبدویی، دوانی و شبانکاره در استان فارس اشاره کرد. علاوه بر این در مازندران، قزوین، دماوند، قم و کرمان نیز گویشوران کردی جنوبی زندگی میکنند. برخی از این کردها حتی دارای لهجه ویژهٔ خود هستند. بهعنوان مثال، کردهای فارس به لهجههایی همچون کرونی و عبدویی سخن میگویند که همگی جزوی از لهجههای کردی جنوبی هستند.
ارتباط با گویشهای زبان لری
زبان لری خود زبانی از گویشهای ایرانی جنوب غربی است.[۲۲][۲۳] این زبان خود به سه دسته لری شمالی و بختیاری و جنوبی تقسیم میشود.[۲۲][۲۳] ویژگیهای زبان لری نشان میدهد هر چه از سوی میانه زاگرس به جنوب و کنارههای خلیج فارس حرکت کنیم گویشوران لر به زبان فارسی بیشتر نزدیک میشوند و هر چه به سمت زاگرس میانی و شمالی و بهطور خاص مناطق کرد زبان حرکت کنیم واژهها و شباهتهای واجی بیشتری میان گویشوران لر و گویشوران کرد خواهیم داشت و لری خرمآبادی نمونهای از نزدیکترین گویشهای لری به زبان کردی است که زبانشناسانی همانند معین و دهخدا آن را گویشی از زبان کردی معرفی کردهاند.[۲۳] این گویش با کردی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است.[۲۴] ۷۸درصد واژگان میان لری خرمآبادی و لکی مشترک هستند.[۲۵] .[۲۳]
پرویز ناتل خانلری دستهبندی متفاوتی را دربارهٔ گویشهای کردی ارائه میدهد.[۲۶] نام کردی عاده به زبان مردمی گفته میشود که در سرزمین کوهستانی واقع در مغرب فلات ایران زندگی میکنند. زبان یا گویش کردی همه این نواحی یکسان نیست. اما زبانی که کردی خوانده میشود شامل گویشهای متعددی است که هنوز با همه مطالعاتی که انجام گرفته دربارهٔ ساختمان و روابط آنها با یکدیگر تحقیق دقیق و قطعی به عمل نیامدهاست. بر حسب عادت این گویشها را به دو گروه اصلی تقسیم میکنند: یکی کرمانجی که خود به دو شعبه تقسیم میشود: شعبه شرقی یا سورانی در اربیل، سلیمانیه، سنندج و مهاباد.[۲۶]
سامانه نوشتاری
کردی جنوبی را با سایر الفباهایی که برای نوشتار کردی بهکار میروند میتوان نوشت. البته در کردی جنوبی واجهای دیگری وجود دارند که در سایر دستهبندیهای زبان کردی یافت نمیشوند. کردی جنوبی را اغلب با سه الفبای زیر مینویسند:
آوا | لاتین بینالمللی | لاتین یهکگرتوو | آرامی |
---|---|---|---|
[a] | — | — | ه |
[ɑː] | A a | A a | ا |
[b] | B b | B b | ب |
[d] | D d | D d | د |
[dʒ] | C c | J j | ج |
[ɛ] | E e | E e | ه |
[eː] | Ê ê | É é | ێ |
[f] | F f | F f | ف |
[g] | G g | G g | گ |
[h] | H h | H h | ه |
[ɥ] | Ü ü | Ù ù | ۊ |
[ɨ] | I i | I i | ی |
[iː] | Î î | Í í | ی |
[j] | Y y | Y y | ی |
[k] | K k | K k | ک |
[l] | L l | L l | ل |
[ɫ] | Ł ł | ll | ڵ |
[m] | M m | M m | م |
[n] | N n | N n | ن |
[ɲ] | N n | N n | ن |
[ŋ] | Ň ň | ng | ڳ |
[o] | — | — | — |
[oː] | O o | O o | ۆ |
[øː] | — | — | — |
[p] | P p | P p | پ |
[q] | Q q | Q q | ق |
[ɾ] | R r | R r | ر |
[r] | Ř ř | rr | ڕ |
[s] | S s | S s | س |
[ʃ] | Ş ş | sh | ش |
[t] | T t | T t | ت |
[tʃ] | Ç ç | C c | چ |
[ʊ] | U u | U u | و |
[uː] | Û û | Ú ú | وو |
[ʉː] | Ü ü | Ù ù | ۊ |
[v] | V v | V v | ڤ |
[w] | W w | W w | و |
[x] | X x | X x | خ |
[z] | Z z | Z z | ز |
[ʒ] | J j | jh | ژ |
مقایسۀ گویشی کردی با زازاکی و گورانی
کردی مرکزی(سورانی) | کردی شمالی(کرمانجی) | زبان زازاکی | زبان گورانی | کردی جنوبی | فارسی | ||
---|---|---|---|---|---|---|---|
من، ئهمن | ئهز(فاعلی)، من(مفعولی) | اَزْ (فاعلی)،
میِ (مفعولی) |
ئهمن، من | مه | من | ||
تۆ، ئهتۆ، ئهتو | تو، ته | تِی، تو | تۆ، ئهتۆ، تو | ت، ته، تو | تو | ||
من/ئهمن ئهکهم/دهکهم | ئهز دکم | از کَنا، از کَنان | ئهمن/من کهروو/مهکهروو | مه کهم | من می کنم، من انجام میدهم | ||
من/ئهمن ئهچم/دهچم | ئهز دچم | از شِنا، از شُنان | ئهمن، من لوو/مهلوو | مه چم | من میروم | ||
زۆر، فره | پڕ، زاف | زاف، وشی،
زیده، خَلی |
زۆر/فرا | فره، فریه | زیاد، بسیار | ||
وت | گۆت، *بێت | وات، وا | ڤات/وات | وت | گفت | ||
ئێستا، ههنووکه | نها، نکا | ناوْ، اینکا،
انگا، نیکا |
ئیسه | ئیرنگه،ئه لان، ئیسه | الان، اکنون | ||
هات- | هات- | آمه-, اومه- | ئامه- | هات | آمد | ||
دهنگ، بانگ | دهنگ | ونگ | دهنگ | دهنگ | صدا | ||
گهوره | گر، مهزن | پیل، گرد، گرس | گهوره | گهورا، گهپ، مهزن | بزرگ | ||
با | با | وا | ڤا/وا | وا | باد | ||
باران، وهرشت | باران | وارش، وارتش،
وارت، یاغَرْ |
واران | واران | باران | ||
خراپ | خراو | خراب | خراب | خراو | خراب |
جستارهای وابسته
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e3/Incubator-logo.svg/32px-Incubator-logo.svg.png)
پانویس
- ↑ کردی جنوبی،کردی کلهری at اتنولوگ (18th ed., 2015)
- ↑ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2013). "Southern Kurdish". Glottolog 2.2. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology.
{{cite book}}
: Invalid|display-editors=4
(help) - ↑ علییاری بابُلقانی، ۱۳۹۶: ۳۱.
- ↑ Gündoğdu, Songül, Ergîn Opengîn, Geoffrey Haig, and Erik John Anonby. 2019. Current issues in Kurdish linguistics.. p.26
- ↑ Gündoğdu, Songül, Ergîn Opengîn, Geoffrey Haig, and Erik John Anonby. 2019. Current issues in Kurdish linguistics.. p.26
- ↑ ۶٫۰ ۶٫۱ آکوپف، گ. ب. ۱۳۸۶. کردان گوران، ترجمۀ سیروس ایزدی، در کردان گوران و مسئلۀ کرد در ترکیه: از آغاز جنبش کمالیان تا کنفرانس لوزان، تهران: زوّار، چاپ اول، صص ۱۰۱-۳۷؛ ص ۷۹-۷۸.
- ↑ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ ۸٫۲ ۸٫۳ ۸٫۴ ۸٫۵ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۲۲-۴۰، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۳۲ ، ۳۷، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۱۶-۱۷، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۱۸-۱۹، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۱۹، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۲۱، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ «معنی "لکی"». مؤسسۀ لغتنامۀ دهخدا و مرکز بینالمللی آموزش زبانفارسی.
- ↑ ذوالفقاری، اردشیر، تاریخ زبانهای ایرانی و جغرافیای گویشها و لهجههای کرمانشاه، کرمانشاه: موسسه فرهنگی هنری و سینمایی کوثر، ۱۳۹۴.
- ↑ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۲۱، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ Ismaïl Kamandâr, Fattah (۲۰۰۰)، Les dialectes Kurdes méridionaux، Acta Iranica، ص. ۲۰، شابک ۹۰۴۲۹۰۹۱۸۸
- ↑ «پژوهشکده کردستان شناسی». ksi.uok.ac.ir. بایگانیشده از اصلی در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافتشده در ۲۰۲۲-۱۰-۰۵.
- ↑ Lewendî, Mehmûd: "Kurdên Şêxbizinî", Bîrnebûn 3. 1997 r. 78-98
- ↑ Windfuhr, Gernot (15 December 1999). "FĀRS viii. Dialects". Encyclopaedia Iranica Online. New York: Columbia University. Retrieved 2010-05-23.
The southeast Kurdish dialect of the village pair of Kalānī and ʿAbdūʾī of Kāzerūn (Mann 1909, pp. 135-35; Zhukovskiĭ, Materialy, texts, pp. 75-81; Andreas, ed. Barr, pp. 359-483).
- ↑ Salami, A., 1385 AP / 2006 AD. Ganjineye guyeššenâsiye Fârs (The treasury of the dialectology of Fars). Third Volume, The academy of Persian language and literature. «نسخه آرشیو شده». بایگانیشده از اصلی در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۰. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۲۲. شابک ۹۶۴−۷۵۳۱−۵۴−۰ (in Persian)
- ↑ ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ "Language by Country" (به انگلیسی). Linguist List. ۱۰ سپتامبر ۲۰۱۴. Archived from the original on 10 September 2014. Retrieved 10 September 2014.
- ↑ ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ ۲۳٫۳ "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori" (به انگلیسی). Encyclopædia Iranica. Archived from the original on 23 April 2013. Retrieved 23 April 2014.
- ↑ "Luri, Northern" (به انگلیسی). Ethnologue, Languages Of the World. Archived from the original on 8 August 2014. Retrieved 5 October 2014.
- ↑ خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref>
غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامethnologue
وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - ↑ ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ «زبانها و گویشهای ایران. منبع: کتاب تاریخ زبان فارسی نویسنده: دکتر پرویز ناتل خانلری». بایگانیشده از اصلی در ۱۹ مه ۲۰۰۹. دریافتشده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۱۹.
پیوند به بیرون
کتابشناسی
- علییاری بابُلقانی، سلمان. ۱۳۹۶. گنجینۀ گویشهای ایرانی (هفت گویش از حاشیۀ زاگرس)، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسی، چاپ اول.