Wapień: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja przejrzana] | [wersja przejrzana] |
(Nie pokazano 38 wersji utworzonych przez 32 użytkowników) | |||
Linia 1: | Linia 1: | ||
[[Plik:Limestone in Tyniec (Krakow, Poland).jpg |
[[Plik:Limestone in Tyniec (Krakow, Poland).jpg|thumb|230px|Skały wapienne w [[Tyniec (Kraków)|Tyńcu]]]] |
||
[[Plik:Wapien dewonski.jpg |
[[Plik:Wapien dewonski.jpg|thumb|230px|''[[dewon|Dewoński]] ([[fran]]) wapień kalkarenitowy, [[Kowala-Stępocina|Kowala]], [[Góry Świętokrzyskie]]'']] |
||
[[Plik:Wapien wizen.JPG |
[[Plik:Wapien wizen.JPG|thumb|230px|''[[Karbon|Karboński]] ([[wizen]]) wapień kalkarenitowy, fragment rdzenia wiertniczego, [[Mrowla]], ok. [[Rzeszów|Rzeszowa]]'']] |
||
[[Plik:Wapień kelowej.jpg |
[[Plik:Wapień kelowej.jpg|thumb|230px|''[[Jura]]jski ([[kelowej]]) wapień, [[Ogrodzieniec]], [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Jura Krakowsko-Częstochowska]]'']] |
||
[[Plik:Wapień oxford.jpg |
[[Plik:Wapień oxford.jpg|thumb|230px|''[[Jura]]jski ([[oksford (geologia)|oksford]]) wapień, Wysoka, [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Jura Krakowsko-Częstochowska]]'']] |
||
'''Wapień''' – [[Skały osadowe|skała osadowa]] ([[Skały chemogeniczne|chemogeniczna]] lub [[Skały organogeniczne|organogeniczna]]) zbudowana głównie z [[Węglan wapnia|węglanu wapnia]], przede wszystkim w postaci [[kalcyt]]u. |
'''Wapień''' – [[Skały osadowe|skała osadowa]] ([[Skały chemogeniczne|chemogeniczna]] lub [[Skały organogeniczne|organogeniczna]]) zbudowana głównie z [[Węglan wapnia|węglanu wapnia]], przede wszystkim w postaci [[kalcyt]]u. |
||
== Powstawanie == |
== Powstawanie == |
||
Linia 12: | Linia 12: | ||
== Skład mineralny == |
== Skład mineralny == |
||
Skały wapienne zawierają, oprócz [[kalcyt]]u i [[kalcyt]]u [[magnez]]owego, także znaczne ilości [[aragonit]]u. Z biegiem czasu [[minerał]]y te ulegają przeobrażeniu w [[kalcyt]] o nieznacznej zawartości [[magnez]]u. Drobne domieszki mogą tworzyć: [[dolomit (minerał)|dolomit]], [[kwarc]], [[minerały ilaste]], [[ |
Skały wapienne zawierają, oprócz [[kalcyt]]u i [[kalcyt]]u [[magnez]]owego, także znaczne ilości [[aragonit]]u. Z biegiem czasu [[minerał]]y te ulegają przeobrażeniu w [[kalcyt]] o nieznacznej zawartości [[magnez]]u. Drobne domieszki mogą tworzyć: [[dolomit (minerał)|dolomit]], [[kwarc]], [[minerały ilaste]], [[miki|łyszczyki]], [[epidot]] i inne. |
||
Ze względu na specyficzną (zależną od warunków) rozpuszczalność węglanu wapnia, pomimo swojej dość dużej wytrzymałości mechanicznej, wapień łatwo ulega [[Wietrzenie chemiczne|wietrzeniu chemicznemu]], prowadząc do powstania [[Kras (geologia)|zjawisk krasowych]]: |
Ze względu na specyficzną (zależną od warunków) rozpuszczalność węglanu wapnia, pomimo swojej dość dużej wytrzymałości mechanicznej, wapień łatwo ulega [[Wietrzenie chemiczne|wietrzeniu chemicznemu]], prowadząc do powstania [[Kras (geologia)|zjawisk krasowych]]: |
||
: |
: {{chem2|CaCO3 + H2O + CO2 → Ca(2+) + 2HCO3-}} |
||
Wapienie pozbawione domieszek chemicznych są [[Barwa biała|białe]], jednak stosunkowo często |
Wapienie pozbawione domieszek chemicznych są [[Barwa biała|białe]], jednak stosunkowo często spotyka się wapienie [[Barwa|zabarwione]], które reprezentować mogą pełną gamę [[Barwa|kolorów]] (biały, beżowy, jasnoszary, żółty, czerwony, brązowy, ciemnoszary, niebieskoszary, czarny). |
||
Główne składniki wapienia: |
Główne składniki wapienia: |
||
* masa podstawowa zbudowana z [[mikryt]]u lub [[sparyt]]u |
* masa podstawowa zbudowana z [[mikryt]]u lub [[sparyt]]u |
||
Linia 23: | Linia 23: | ||
* wapienne szczątki organizmów ([[bioklast]]y) |
* wapienne szczątki organizmów ([[bioklast]]y) |
||
* różnego rodzaju [[Spoiwo (geologia)|spoiwo]] |
* różnego rodzaju [[Spoiwo (geologia)|spoiwo]] |
||
* inne domieszki. Ich zawartość może być znikoma (wagowo), lecz mogą mieć zasadnicze znaczenie dla barwy skały (najczęściej na różowo, czerwono lub rdzawo zabarwiają wapień [[Tlenki żelaza|tlenki]], [[Wodorotlenki| |
* inne domieszki. Ich zawartość może być znikoma (wagowo), lecz mogą mieć zasadnicze znaczenie dla barwy skały (najczęściej na różowo, czerwono lub rdzawo zabarwiają wapień [[Tlenki żelaza|tlenki]], [[Wodorotlenki|wodorotlenek żelaza(III)]] i inne związki [[Żelazo|żelaza]], np. [[goethyt]]). |
||
== Klasyfikacja == |
== Klasyfikacja == |
||
Istnieje wiele klasyfikacji wapieni opartych na różnych kryteriach. Jedną z popularniejszych, stosowanych zarówno w [[Polska|Polsce]] jak i na świecie jest klasyfikacja oparta na pracach [[Stany Zjednoczone|amerykańskiego]] [[petrografia|petrografa]] [[Robert Louis Folk|R. Folka]]<ref>zob. |
Istnieje wiele klasyfikacji wapieni opartych na różnych kryteriach. Jedną z popularniejszych, stosowanych zarówno w [[Polska|Polsce]], jak i na świecie, jest klasyfikacja oparta na pracach [[Stany Zjednoczone|amerykańskiego]] [[petrografia|petrografa]] [[Robert Louis Folk|R. Folka]]<ref>zob. {{link-interwiki|Folk classification|Q=Q2976542}} and {{link-interwiki|Dunham classification|Q=Q1824696}} {{lang|en}}</ref>. Wyróżnia ona następujące rodzaje wapieni: |
||
* ''[[mikryt]]y'' – wapienie utworzone wyłącznie z [[mikryt]]owej masy podstawowej. |
* ''[[mikryt]]y'' – wapienie utworzone wyłącznie z [[mikryt]]owej masy podstawowej. |
||
* ''[[dismikryt]]y'' – wapienie zawierające w obrębie masy podstawowej skupienia [[sparyt]]u, które powstały w przestrzeniach utworzonych na skutek działalności organizmów żerujących w osadzie lub innych deformacji niezlityfikowanego [[Osady|osadu]]; bardzo rzadkie. |
* ''[[dismikryt]]y'' – wapienie zawierające w obrębie masy podstawowej skupienia [[sparyt]]u, które powstały w przestrzeniach utworzonych na skutek działalności organizmów żerujących w osadzie lub innych deformacji niezlityfikowanego [[Osady|osadu]]; bardzo rzadkie. |
||
Linia 38: | Linia 38: | ||
* ''[[kalkarenit]]y'' – przeciętna wielkość składników wynosi 2-0,1 mm |
* ''[[kalkarenit]]y'' – przeciętna wielkość składników wynosi 2-0,1 mm |
||
* ''[[kalcylutyt]]y'' – przeciętna wielkość składników wynosi poniżej 0,1 mm |
* ''[[kalcylutyt]]y'' – przeciętna wielkość składników wynosi poniżej 0,1 mm |
||
Stosując powyższą klasyfikację w nazwach skał słowo ''wapień'' |
Stosując powyższą klasyfikację, w nazwach skał słowo ''wapień'' zastępuje się odpowiednim terminem, np. ''sparytowy kalcyrudyt organodetrytyczny,'' a nie ''sparytowy kalcyrudytowy wapień organodetrytyczny''. |
||
W praktyce [[Specjalna:Strony według prefiksu/Wapień|różne nazwy]] rodzajom wapieni nadaje się często zwyczajowo, według wyglądu, składu, wieku lub miejsca pochodzenia, np. [[wapień krystaliczny]], [[wapień pelitowy]], [[wapień krynoidowy]], [[wapień koralowy]] ([[wapień rafowy]]), [[wapień numulitowy]], [[wapień litotamniowy]], [[wapień diploporowy]], [[wapień oolitowy]], [[wapień podstawowy]], [[wapień cechsztyński]], [[ |
W praktyce [[Specjalna:Strony według prefiksu/Wapień|różne nazwy]] rodzajom wapieni nadaje się często zwyczajowo, według wyglądu, składu, wieku lub miejsca pochodzenia, np. [[wapień krystaliczny]], [[wapień pelitowy]], [[wapień krynoidowy]], [[wapień koralowy]] ([[wapień rafowy]]), [[wapień numulitowy]], [[wapień litotamniowy]], [[wapień diploporowy]], [[wapień oolitowy]], [[wapień podstawowy]], [[wapień cechsztyński]], [[wapień dębnicki]]. |
||
== Zastosowania == |
== Zastosowania == |
||
Ze względu na łatwość obróbki, polerowalność i ciekawy wygląd wapień jest stosowany powszechnie m.in. jako materiał budowlany i okładzinowy, mimo że ulega łatwo [[Wietrzenie fizyczne|wietrzeniu fizycznemu]]. W |
Ze względu na łatwość obróbki, polerowalność i ciekawy wygląd wapień jest stosowany powszechnie m.in. jako materiał budowlany i okładzinowy, mimo że ulega łatwo [[Wietrzenie fizyczne|wietrzeniu fizycznemu]]. W polskim klimacie nadaje się głównie do okładzin wewnątrz budynków. Jest też dobrym materiałem rzeźbiarskim. |
||
Jest używany głównie w [[budownictwo|budownictwie]], przemyśle wapienniczym, [[cement]]owym, [[Przemysł chemiczny|chemicznym]], cukrowniczym, w [[Hutnictwo|hutniczym]] (jako [[topnik]], do wyrobu [[Szkło|szkła]]), w [[Rolnictwo|rolnictwie]] (jako [[Nawozy|nawóz]]) oraz w energetyce jako sorbent w procesie odsiarczania spalin. |
Jest używany głównie w [[budownictwo|budownictwie]], przemyśle wapienniczym, [[cement]]owym, [[Przemysł chemiczny|chemicznym]], cukrowniczym, w [[Hutnictwo|hutniczym]] (jako [[topnik]], do wyrobu [[Szkło|szkła]]), w [[Rolnictwo|rolnictwie]] (jako [[Nawozy|nawóz]]) oraz w energetyce jako sorbent w procesie odsiarczania spalin. |
||
=== Zastosowanie wapieni w budownictwie === |
=== Zastosowanie wapieni w budownictwie === |
||
[[Plik:Jasna Góra Mury Wapienne.JPG |
[[Plik:Jasna Góra Mury Wapienne.JPG|thumb|230px|Przykład zastosowania: [[mur obronny|mury]] [[Jasna Góra|Jasnej Góry]]]] |
||
Wapień może być stosowany w budownictwie na kilka sposobów: |
|||
* jako materiał budulcowy ([[materiał budowlany]] konstrukcyjny lub ewentualnie izolacyjny), analogicznie do innych twardych skał. Zastosowanie takie było szczególnie stosowane w przeszłości do wznoszenia budowli kamiennych w rejonach występowania wapieni, niemniej znajduje zastosowanie również obecnie. |
* jako materiał budulcowy ([[materiał budowlany]] konstrukcyjny lub ewentualnie izolacyjny), analogicznie do innych twardych skał. Zastosowanie takie było szczególnie stosowane w przeszłości do wznoszenia budowli kamiennych w rejonach występowania wapieni, niemniej znajduje zastosowanie również obecnie. |
||
* jako [[spoiwo budowlane]]. Możliwość takiego zastosowania wynika z dość łatwego sposobu wywołania odwracalnej reakcji chemicznej, którą przedstawia poniższy schemat: |
* jako [[spoiwo budowlane]]. Możliwość takiego zastosowania wynika z dość łatwego sposobu wywołania odwracalnej reakcji chemicznej, którą przedstawia poniższy schemat: |
||
: {{chem2|CaCO3 (wapień) → [[tlenek wapnia|CaO]] (wapno palone) → [[wodorotlenek wapnia|Ca(OH)2]] (wapno gaszone) → CaCO3 (spoiwo)}} |
|||
⚫ | |||
<math>\textrm{CaCO}_{3}\;\to\;\textrm{CaO}\;\to\;\textrm{Ca(OH)}_{2}\;\to\;\textrm{CaCO}_{3}</math> |
|||
⚫ | |||
⚫ | |||
⚫ | |||
{{osobny artykuł|wapno (spoiwo)}} |
{{osobny artykuł|wapno (spoiwo)}} |
||
* jako składnik innych materiałów (np. [[cement]]ów) lub wypełniacz. |
* jako składnik innych materiałów (np. [[cement]]ów) lub wypełniacz. |
||
Wykorzystanie w budownictwie jest widoczne szczególnie na [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej]], gdzie skały tej używano szczególnie często do budowy zarówno [[Zamek|zamków]] (np. [[Ogrodzieniec]]), jak i zwykłych domów mieszkalnych. Wiele zabytków architektury lub ich |
Wykorzystanie w budownictwie jest widoczne szczególnie na [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej]], gdzie skały tej używano szczególnie często do budowy zarówno [[Zamek|zamków]] (np. [[Ogrodzieniec]]), jak i zwykłych domów mieszkalnych. Wiele zabytków architektury lub ich fragmentów, np. [[Brama Floriańska w Krakowie|Brama Floriańska]] i Maszkarony w [[Sukiennice|Sukiennicach]] w [[Kraków|Krakowie]], a także zamki na [[Szlak Orlich Gniazd|szlaku Orlich Gniazd]], zostało zbudowanych z wapieni.<br /> |
||
Wapienie pińczowskie, występujące w okolicach [[Pińczów|Pińczowa]], wykorzystuje się również jako materiał rzeźbiarski<ref> |
Wapienie pińczowskie, występujące w okolicach [[Pińczów|Pińczowa]], wykorzystuje się również jako materiał rzeźbiarski<ref>{{Cytuj|autor = Stefan Kozłowski |tytuł = Surowce skalne Polski |data = 1986 |isbn = 83-220-0178-9 |miejsce = Warszawa |wydawca = Wydawnictwa Geologiczne |oclc = 69608167}}</ref>.<br /> |
||
W [[Kamieniarstwo|kamieniarstwie]] niektóre odmiany wapieni błędnie przyjęło się nazywać [[marmur]]em. |
W [[Kamieniarstwo|kamieniarstwie]] niektóre odmiany wapieni błędnie przyjęło się nazywać [[marmur]]em. |
||
== Występowanie == |
== Występowanie == |
||
[[Plik:PL wapień złoża.png|thumb|left|300px|Złoża wapienia w Polsce |
[[Plik:PL wapień złoża.png|thumb|left|300px|Złoża wapienia w Polsce]] |
||
W Polsce powierzchniowo odsłaniają się głównie w [[Góry Świętokrzyskie|Górach Świętokrzyskich]], [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Jurze Krakowsko-Częstochowskiej]], [[Pagóry Chełmskie|Pagórach Chełmskich]], na [[Lubelszczyzna|Lubelszczyźnie]] i [[Roztocze (kraina)|Roztoczu]], a także w [[Tatry|Tatrach]], [[Pieniny|Pieninach]] i w wielu miejscach lokalnie w [[Sudety|Sudetach]], a także jako [[Porwak tektoniczny|porwaki tektoniczne]] lub [[Kra lodowcowa|porwaki lodowcowe]] lokalnie w innych miejscach w [[Beskidy|Beskidach]] (np. [[Kruhel Wielki]] k. [[Przemyśl]]a, [[Skałki Andrychowskie]], [[Bachowice]] k. [[Andrychów|Andrychowa]]), na [[Pałuki|Pałukach]] (np. [[Piechcin]]–[[Wapienno]]–[[Bielawy (gmina Barcin)|Bielawy]] k. [[Żnin]]a) i centralnej Polsce (np. [[Rożniatów (województwo łódzkie)|Rożniatów]]) oraz na [[Pomorze Zachodnie|Pomorzu Zachodnim]] (np. [[Łukęcin]] k. [[Kamień Pomorski|Kamienia Pomorskiego]], [[Jezioro Turkusowe]] |
W Polsce powierzchniowo odsłaniają się głównie w [[Góry Świętokrzyskie|Górach Świętokrzyskich]], [[Wyżyna Krakowsko-Częstochowska|Jurze Krakowsko-Częstochowskiej]], [[Pagóry Chełmskie|Pagórach Chełmskich]], na [[Lubelszczyzna|Lubelszczyźnie]] i [[Roztocze (kraina)|Roztoczu]], a także w [[Tatry|Tatrach]], [[Pieniny|Pieninach]] i w wielu miejscach lokalnie w [[Sudety|Sudetach]], a także jako [[Porwak tektoniczny|porwaki tektoniczne]] lub [[Kra lodowcowa|porwaki lodowcowe]] lokalnie w innych miejscach w [[Beskidy|Beskidach]] (np. [[Kruhel Wielki]] k. [[Przemyśl]]a, [[Skałki Andrychowskie]], [[Bachowice]] k. [[Andrychów|Andrychowa]]), na [[Pałuki|Pałukach]] (np. [[Piechcin]]–[[Wapienno]]–[[Bielawy (gmina Barcin)|Bielawy]] k. [[Żnin]]a) i centralnej Polsce (np. [[Rożniatów (województwo łódzkie)|Rożniatów]]) oraz na [[Pomorze Zachodnie|Pomorzu Zachodnim]] (np. [[Łukęcin]] k. [[Kamień Pomorski|Kamienia Pomorskiego]], [[Jezioro Turkusowe]] – [[Wolin (wyspa)|Wolin]], [[Jezioro Szmaragdowe]] – [[Szczecin]])<ref>por. występowanie np. skał jurajskich (najczęściej wapiennych) a także innych skał węglanowych – [https://web.archive.org/web/20090618042031/http://edu.pgi.gov.pl/muzeum/morza/index.htm Morza zaklęte w skałach] oraz [https://web.archive.org/web/20090422023431/http://edu.pgi.gov.pl/muzeum/morza/skaly_weglanowe.htm Skały węglanowe] (na stronie Muzeum [[Państwowy Instytut Geologiczny|Państwowego Instytutu Geologicznego]])</ref>. |
||
{{commonscat|Limestones}} |
{{commonscat|Limestones}} |
||
{{wikisłownik|wapień}} |
|||
{{przypisy}} |
|||
== Przypisy == |
|||
{{Przypisy}} |
|||
{{Kontrola autorytatywna}} |
|||
[[Kategoria: |
[[Kategoria:Wapień| ]] |
||
[[Kategoria:Surowce mineralne]] |
[[Kategoria:Surowce mineralne]] |
||
[[Kategoria:Materiały budowlane]] |
|||
[[Kategoria:Wapń]] |
[[Kategoria:Wapń]] |
Aktualna wersja na dzień 10:58, 26 cze 2024
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Limestone_in_Tyniec_%28Krakow%2C_Poland%29.jpg/230px-Limestone_in_Tyniec_%28Krakow%2C_Poland%29.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Wapien_dewonski.jpg/230px-Wapien_dewonski.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Wapie%C5%84_kelowej.jpg/230px-Wapie%C5%84_kelowej.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Wapie%C5%84_oxford.jpg/230px-Wapie%C5%84_oxford.jpg)
Wapień – skała osadowa (chemogeniczna lub organogeniczna) zbudowana głównie z węglanu wapnia, przede wszystkim w postaci kalcytu.
Powstawanie
[edytuj | edytuj kod]Powstają z luźnego osadu wapiennego, który w wyniku różnych procesów ulega lityfikacji. Najbardziej istotnym z tych procesów jest proces cementacji. Współcześnie tworzą się m.in. na Bahamach.
Skład mineralny
[edytuj | edytuj kod]Skały wapienne zawierają, oprócz kalcytu i kalcytu magnezowego, także znaczne ilości aragonitu. Z biegiem czasu minerały te ulegają przeobrażeniu w kalcyt o nieznacznej zawartości magnezu. Drobne domieszki mogą tworzyć: dolomit, kwarc, minerały ilaste, łyszczyki, epidot i inne.
Ze względu na specyficzną (zależną od warunków) rozpuszczalność węglanu wapnia, pomimo swojej dość dużej wytrzymałości mechanicznej, wapień łatwo ulega wietrzeniu chemicznemu, prowadząc do powstania zjawisk krasowych:
- CaCO
3 + H
2O + CO
2 → Ca2+
+ 2HCO−
3
Wapienie pozbawione domieszek chemicznych są białe, jednak stosunkowo często spotyka się wapienie zabarwione, które reprezentować mogą pełną gamę kolorów (biały, beżowy, jasnoszary, żółty, czerwony, brązowy, ciemnoszary, niebieskoszary, czarny). Główne składniki wapienia:
- masa podstawowa zbudowana z mikrytu lub sparytu
- składniki ziarniste (elementy szkieletowe organizmów, ooidy, onkoidy, intraklasty, grudki i gruzełki)
- wapienne szczątki organizmów (bioklasty)
- różnego rodzaju spoiwo
- inne domieszki. Ich zawartość może być znikoma (wagowo), lecz mogą mieć zasadnicze znaczenie dla barwy skały (najczęściej na różowo, czerwono lub rdzawo zabarwiają wapień tlenki, wodorotlenek żelaza(III) i inne związki żelaza, np. goethyt).
Klasyfikacja
[edytuj | edytuj kod]Istnieje wiele klasyfikacji wapieni opartych na różnych kryteriach. Jedną z popularniejszych, stosowanych zarówno w Polsce, jak i na świecie, jest klasyfikacja oparta na pracach amerykańskiego petrografa R. Folka[1]. Wyróżnia ona następujące rodzaje wapieni:
- mikryty – wapienie utworzone wyłącznie z mikrytowej masy podstawowej.
- dismikryty – wapienie zawierające w obrębie masy podstawowej skupienia sparytu, które powstały w przestrzeniach utworzonych na skutek działalności organizmów żerujących w osadzie lub innych deformacji niezlityfikowanego osadu; bardzo rzadkie.
- biomikryty i biosparyty – wapienie złożone z elementów szkieletu organizmów żywych (np. muszle, szkielety) spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
- oomikryty i oosparyty – wapienie złożone z ooidów spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
- pelmikryty i pelsparyty – wapienie złożone z drobnych agregatów mikrytowych (peloidów), niezależnie od ich genezy.
- intramikryty i intrasparyty – wapienie złożone z intraklastów spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
- biolity – wapienie utworzone ze szczątków organizmów żywych zachowanych w pozycji przeżyciowej.
Inna klasyfikacja, oparta na wielkości składników ziarnistych, dzieli wapienie następująco:
- kalcyrudyty – przeciętna wielkość składników wynosi powyżej 2 mm
- kalkarenity – przeciętna wielkość składników wynosi 2-0,1 mm
- kalcylutyty – przeciętna wielkość składników wynosi poniżej 0,1 mm
Stosując powyższą klasyfikację, w nazwach skał słowo wapień zastępuje się odpowiednim terminem, np. sparytowy kalcyrudyt organodetrytyczny, a nie sparytowy kalcyrudytowy wapień organodetrytyczny.
W praktyce różne nazwy rodzajom wapieni nadaje się często zwyczajowo, według wyglądu, składu, wieku lub miejsca pochodzenia, np. wapień krystaliczny, wapień pelitowy, wapień krynoidowy, wapień koralowy (wapień rafowy), wapień numulitowy, wapień litotamniowy, wapień diploporowy, wapień oolitowy, wapień podstawowy, wapień cechsztyński, wapień dębnicki.
Zastosowania
[edytuj | edytuj kod]Ze względu na łatwość obróbki, polerowalność i ciekawy wygląd wapień jest stosowany powszechnie m.in. jako materiał budowlany i okładzinowy, mimo że ulega łatwo wietrzeniu fizycznemu. W polskim klimacie nadaje się głównie do okładzin wewnątrz budynków. Jest też dobrym materiałem rzeźbiarskim.
Jest używany głównie w budownictwie, przemyśle wapienniczym, cementowym, chemicznym, cukrowniczym, w hutniczym (jako topnik, do wyrobu szkła), w rolnictwie (jako nawóz) oraz w energetyce jako sorbent w procesie odsiarczania spalin.
Zastosowanie wapieni w budownictwie
[edytuj | edytuj kod]Wapień może być stosowany w budownictwie na kilka sposobów:
- jako materiał budulcowy (materiał budowlany konstrukcyjny lub ewentualnie izolacyjny), analogicznie do innych twardych skał. Zastosowanie takie było szczególnie stosowane w przeszłości do wznoszenia budowli kamiennych w rejonach występowania wapieni, niemniej znajduje zastosowanie również obecnie.
- jako spoiwo budowlane. Możliwość takiego zastosowania wynika z dość łatwego sposobu wywołania odwracalnej reakcji chemicznej, którą przedstawia poniższy schemat:
Rozkład wapienia do wapna palonego przebiega pod wpływem wysokiej temperatury, proces prowadzi się w tzw. wapiennikach.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Tyniec-wypalarnia_wapienia.jpg/230px-Tyniec-wypalarnia_wapienia.jpg)
- Osobny artykuł:
- jako składnik innych materiałów (np. cementów) lub wypełniacz.
Wykorzystanie w budownictwie jest widoczne szczególnie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, gdzie skały tej używano szczególnie często do budowy zarówno zamków (np. Ogrodzieniec), jak i zwykłych domów mieszkalnych. Wiele zabytków architektury lub ich fragmentów, np. Brama Floriańska i Maszkarony w Sukiennicach w Krakowie, a także zamki na szlaku Orlich Gniazd, zostało zbudowanych z wapieni.
Wapienie pińczowskie, występujące w okolicach Pińczowa, wykorzystuje się również jako materiał rzeźbiarski[2].
W kamieniarstwie niektóre odmiany wapieni błędnie przyjęło się nazywać marmurem.
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/PL_wapie%C5%84_z%C5%82o%C5%BCa.png/300px-PL_wapie%C5%84_z%C5%82o%C5%BCa.png)
W Polsce powierzchniowo odsłaniają się głównie w Górach Świętokrzyskich, Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, Pagórach Chełmskich, na Lubelszczyźnie i Roztoczu, a także w Tatrach, Pieninach i w wielu miejscach lokalnie w Sudetach, a także jako porwaki tektoniczne lub porwaki lodowcowe lokalnie w innych miejscach w Beskidach (np. Kruhel Wielki k. Przemyśla, Skałki Andrychowskie, Bachowice k. Andrychowa), na Pałukach (np. Piechcin–Wapienno–Bielawy k. Żnina) i centralnej Polsce (np. Rożniatów) oraz na Pomorzu Zachodnim (np. Łukęcin k. Kamienia Pomorskiego, Jezioro Turkusowe – Wolin, Jezioro Szmaragdowe – Szczecin)[3].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ zob. Folk classification and Dunham classification (ang.)
- ↑ Stefan Kozłowski , Surowce skalne Polski, Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1986, ISBN 83-220-0178-9, OCLC 69608167 .
- ↑ por. występowanie np. skał jurajskich (najczęściej wapiennych) a także innych skał węglanowych – Morza zaklęte w skałach oraz Skały węglanowe (na stronie Muzeum Państwowego Instytutu Geologicznego)