Wapień: Różnice pomiędzy wersjami
[wersja przejrzana] | [wersja nieprzejrzana] |
m Wycofano edycje użytkownika 109.196.85.251 (dyskusja). Autor przywróconej wersji to InternetArchiveBot. Znacznik: Wycofanie zmian |
Nie podano opisu zmian Znaczniki: Wycofane Z urządzenia mobilnego Z aplikacji mobilnej Z aplikacji Android |
||
Linia 1: | Linia 1: | ||
[[Plik:Limestone in Tyniec (Krakow, Poland).jpg|thumb|230px| |
[[Plik:Limestone in Tyniec (Krakow, Poland).jpg|thumb|230px|i chujSkały wapienne w [[Tyniec (Kraków)|Tyńcu]]]] |
||
[[Plik:Wapien dewonski.jpg|thumb|230px|''[[dewon|Dewoński]] ([[fran]]) wapień kalkarenitowy, [[Kowala-Stępocina|Kowala]], [[Góry Świętokrzyskie]]'']] |
[[Plik:Wapien dewonski.jpg|thumb|230px|''[[dewon|Dewoński]] ([[fran]]) wapień kalkarenitowy, [[Kowala-Stępocina|Kowala]], [[Góry Świętokrzyskie]]'']] |
||
[[Plik:Wapien wizen.JPG|thumb|230px|''[[Karbon|Karboński]] ([[wizen]]) wapień kalkarenitowy, fragment rdzenia wiertniczego, [[Mrowla]], ok. [[Rzeszów|Rzeszowa]]'']] |
[[Plik:Wapien wizen.JPG|thumb|230px|''[[Karbon|Karboński]] ([[wizen]]) wapień kalkarenitowy, fragment rdzenia wiertniczego, [[Mrowla]], ok. [[Rzeszów|Rzeszowa]]'']] |
Wersja z 12:09, 7 cze 2022
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Limestone_in_Tyniec_%28Krakow%2C_Poland%29.jpg/230px-Limestone_in_Tyniec_%28Krakow%2C_Poland%29.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Wapien_dewonski.jpg/230px-Wapien_dewonski.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Wapie%C5%84_kelowej.jpg/230px-Wapie%C5%84_kelowej.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Wapie%C5%84_oxford.jpg/230px-Wapie%C5%84_oxford.jpg)
Wapień – skała osadowa (chemogeniczna lub organogeniczna) zbudowana głównie z węglanu wapnia, przede wszystkim w postaci kalcytu.
Powstawanie
Powstają z luźnego osadu wapiennego, który w wyniku różnych procesów ulega lityfikacji. Najbardziej istotnym z tych procesów jest proces cementacji. Współcześnie tworzą się m.in. na Bahamach.
Skład mineralny
Skały wapienne zawierają, oprócz kalcytu i kalcytu magnezowego, także znaczne ilości aragonitu. Z biegiem czasu minerały te ulegają przeobrażeniu w kalcyt o nieznacznej zawartości magnezu. Drobne domieszki mogą tworzyć: dolomit, kwarc, minerały ilaste, łyszczyki, epidot i inne.
Ze względu na specyficzną (zależną od warunków) rozpuszczalność węglanu wapnia, pomimo swojej dość dużej wytrzymałości mechanicznej, wapień łatwo ulega wietrzeniu chemicznemu, prowadząc do powstania zjawisk krasowych:
- CaCO3 + H2O + CO2 → Ca2+ + 2HCO3-
Wapienie pozbawione domieszek chemicznych są białe, jednak stosunkowo często mamy do czynienia z wapieniami zabarwionymi, które reprezentować mogą pełną gamę kolorów (biały, beżowy, jasnoszary, żółty, czerwony, brązowy, ciemnoszary, niebieskoszary, czarny). Główne składniki wapienia:
- masa podstawowa zbudowana z mikrytu lub sparytu
- składniki ziarniste (elementy szkieletowe organizmów, ooidy, onkoidy, intraklasty, grudki i gruzełki)
- wapienne szczątki organizmów (bioklasty)
- różnego rodzaju spoiwo
- inne domieszki. Ich zawartość może być znikoma (wagowo), lecz mogą mieć zasadnicze znaczenie dla barwy skały (najczęściej na różowo, czerwono lub rdzawo zabarwiają wapień tlenki, Wodorotlenek żelaza(III) i inne związki żelaza, np. goethyt).
Klasyfikacja
Istnieje wiele klasyfikacji wapieni opartych na różnych kryteriach. Jedną z popularniejszych, stosowanych zarówno w Polsce jak i na świecie jest klasyfikacja oparta na pracach amerykańskiego petrografa R. Folka[1]. Wyróżnia ona następujące rodzaje wapieni:
- mikryty – wapienie utworzone wyłącznie z mikrytowej masy podstawowej.
- dismikryty – wapienie zawierające w obrębie masy podstawowej skupienia sparytu, które powstały w przestrzeniach utworzonych na skutek działalności organizmów żerujących w osadzie lub innych deformacji niezlityfikowanego osadu; bardzo rzadkie.
- biomikryty i biosparyty – wapienie złożone z elementów szkieletu organizmów żywych (np. muszle, szkielety) spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
- oomikryty i oosparyty – wapienie złożone z ooidów spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
- pelmikryty i pelsparyty – wapienie złożone z drobnych agregatów mikrytowych (peloidów), niezależnie od ich genezy.
- intramikryty i intrasparyty – wapienie złożone z intraklastów spojonych odpowiednio mikrytem bądź sparytem.
- biolity – wapienie utworzone ze szczątków organizmów żywych zachowanych w pozycji przeżyciowej.
Inna klasyfikacja, oparta na wielkości składników ziarnistych, dzieli wapienie następująco:
- kalcyrudyty – przeciętna wielkość składników wynosi powyżej 2 mm
- kalkarenity – przeciętna wielkość składników wynosi 2-0,1 mm
- kalcylutyty – przeciętna wielkość składników wynosi poniżej 0,1 mm
Stosując powyższą klasyfikację w nazwach skał słowo wapień zastępujemy odpowiednim terminem np. mówimy sparytowy kalcyrudyt organodetrytyczny a nie sparytowy kalcyrudytowy wapień organodetrytyczny.
W praktyce różne nazwy rodzajom wapieni nadaje się często zwyczajowo, według wyglądu, składu, wieku lub miejsca pochodzenia, np. wapień krystaliczny, wapień pelitowy, wapień krynoidowy, wapień koralowy (wapień rafowy), wapień numulitowy, wapień litotamniowy, wapień diploporowy, wapień oolitowy, wapień podstawowy, wapień cechsztyński, wapień dębnicki.
Zastosowania
Ze względu na łatwość obróbki, polerowalność i ciekawy wygląd wapień jest stosowany powszechnie m.in. jako materiał budowlany i okładzinowy, mimo że ulega łatwo wietrzeniu fizycznemu. W naszym klimacie nadaje się głównie do okładzin wewnątrz budynków. Jest też dobrym materiałem rzeźbiarskim.
Jest używany głównie w budownictwie, przemyśle wapienniczym, cementowym, chemicznym, cukrowniczym, w hutniczym (jako topnik, do wyrobu szkła), w rolnictwie (jako nawóz) oraz w energetyce jako sorbent w procesie odsiarczania spalin.
Zastosowanie wapieni w budownictwie
Wapień może być stosowany w budownictwie na kilka sposobów:
- jako materiał budulcowy (materiał budowlany konstrukcyjny lub ewentualnie izolacyjny), analogicznie do innych twardych skał. Zastosowanie takie było szczególnie stosowane w przeszłości do wznoszenia budowli kamiennych w rejonach występowania wapieni, niemniej znajduje zastosowanie również obecnie.
- jako spoiwo budowlane. Możliwość takiego zastosowania wynika z dość łatwego sposobu wywołania odwracalnej reakcji chemicznej, którą przedstawia poniższy schemat:
Rozkład wapienia do wapna palonego przebiega pod wpływem wysokiej temperatury, proces prowadzi się w tzw. wapiennikach.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Tyniec-wypalarnia_wapienia.jpg/230px-Tyniec-wypalarnia_wapienia.jpg)
- Osobny artykuł:
- jako składnik innych materiałów (np. cementów) lub wypełniacz.
Wykorzystanie w budownictwie jest widoczne szczególnie na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, gdzie skały tej używano szczególnie często do budowy zarówno zamków (np. Ogrodzieniec), jak i zwykłych domów mieszkalnych. Wiele zabytków architektury lub ich fragmenty, np. Brama Floriańska i Maszkarony w Sukiennicach w Krakowie, a także zamki na szlaku Orlich Gniazd, zostały zbudowane z wapieni.
Wapienie pińczowskie, występujące w okolicach Pińczowa, wykorzystuje się również jako materiał rzeźbiarski[2].
W kamieniarstwie niektóre odmiany wapieni błędnie przyjęło się nazywać marmurem.
Występowanie
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/PL_wapie%C5%84_z%C5%82o%C5%BCa.png/300px-PL_wapie%C5%84_z%C5%82o%C5%BCa.png)
W Polsce powierzchniowo odsłaniają się głównie w Górach Świętokrzyskich, Jurze Krakowsko-Częstochowskiej, Pagórach Chełmskich, na Lubelszczyźnie i Roztoczu, a także w Tatrach, Pieninach i w wielu miejscach lokalnie w Sudetach, a także jako porwaki tektoniczne lub porwaki lodowcowe lokalnie w innych miejscach w Beskidach (np. Kruhel Wielki k. Przemyśla, Skałki Andrychowskie, Bachowice k. Andrychowa), na Pałukach (np. Piechcin–Wapienno–Bielawy k. Żnina) i centralnej Polsce (np. Rożniatów) oraz na Pomorzu Zachodnim (np. Łukęcin k. Kamienia Pomorskiego, Jezioro Turkusowe – Wolin, Jezioro Szmaragdowe – Szczecin)[3].
Przypisy
- ↑ zob. Folk classification and Dunham classification (ang.)
- ↑ Stefan Kozłowski , Surowce skalne Polski, Warszawa: Wydawnictwa Geologiczne, 1986, ISBN 83-220-0178-9, OCLC 69608167 .
- ↑ por. występowanie np. skał jurajskich (najczęściej wapiennych) a także innych skał węglanowych – Morza zaklęte w skałach oraz Skały węglanowe (na stronie Muzeum Państwowego Instytutu Geologicznego)