Dromeozaury
Dromaeosauridae | |
Matthew & Brown, 1922 | |
![]() Velociraptor mongoliensis | |
Systematyka | |
Domena | |
---|---|
Królestwo | |
Typ | |
Podtyp | |
Gromada | |
Podgromada | |
Infragromada | |
Nadrząd | |
Rząd | |
Podrząd | |
Infrarząd | |
(bez rangi) | celurozaury |
Nadrodzina | |
Rodzina |
dromeozaury |
Dromeozaury (Dromaeosauridae) – rodzina teropodów należących do grupy Maniraptora. Często potocznie nazywane „raptorami”. Określenie to spopularyzował film Park Jurajski Stevena Spielberga. Nazwa Dromaeosauridae oznacza „biegające jaszczury” – od greckich słów dromeus/δρομευς („biegacz”) i sauros/σαυρος („jaszczur”).
Dromeozaury były niewielkimi, zwinnymi drapieżnikami, które rozwinęły się w okresie środkowej jury.Dowodem na to jest wykopanie zębów ich w Wielkiej Brytanii z tego okresu[1][2]. Największy rozkwit przeżywając w kredzie[3][4].
Ich rozmiary mieściły się w przedziale 0,5 do 7 metrów długości. Cechą charakterystyczną dromeozaurów był zakrzywiony pazur, zamocowany na wygiętym do tyłu, drugim palcu każdej z tylnych kończyn. Wyjątkiem wśród dromeozaurów jest Balaur, który miał taki pazur również na powiększonym pierwszym palcu stopy[5]. Pazur ten służył do polowania, zwierzę prawdopodobnie skakało na swoją ofiarę, a następnie zadawało serię pchnięć (nie jak wcześniej myślano – cięć rozszarpujących ciało ofiary), które przebijały się przez narządy wewnętrzne i żyły, doprowadzając do śmierci ofiary. Ogony dromeozaurów były usztywnione przez ścięgna, co pomagało utrzymać równowagę w czasie biegu i skoku. Microraptor gui miał nawet ogon zakończony niewielkim „sterem” z piór, co pomagało mu w zwinnym poruszaniu się. Obecność piór udowodniono również u m.in. welociraptora[6].
Ich życie społeczne pozostaje przedmiotem kontrowersji. Razem ze skamieniałościami roślinożernych tenontozaurów kilkakrotnie znajdowano zęby deinonychów i skamieniałości grup tych drapieżników, które według jednej z interpretacji miały zginąć, atakując większą od siebie ofiarę; odkrycia te przyczyniły się do popularyzacji poglądu, że przynajmniej niektóre gatunki dromeozaurów polowały w zorganizowanych watahach, co umożliwiało im atakowanie nawet kilkakrotnie większych zwierząt[7]. Część naukowców kwestionowała jednak zasadność takiego założenia, twierdząc, że deinonychy mogły równie dobrze skupiać się wokół znalezionej padliny tenontozaurów, a analiza znanych skamieniałości nie pozwala ani na przyjęcie, ani na odrzucenie żadnej z tych hipotez[8]. Roach & Brinkman (2007) wprost zakwestionowali tezę o dromeozaurach współpracujących w stadzie podczas łowów; ich zdaniem, odkryte skamieniałości tych zwierząt wskazują, że ich sposób polowania i żerowania był bardziej zbliżony do tego spotykanego u waranów z Komodo. W myśl tej hipotezy znalezione przy zabitych tenontozaurach skamieniałości deinonychów były w istocie szczątkami osobników, które zostały zabite i częściowo pożarte przez większe osobniki swojego gatunku[9].
Li i współpracownicy (2008) opisali skamieniałe tropy dromeozaurów odkryte w prowincji Szantung w Chinach. Ślady pochodzą z wczesnej kredy; należą do dwóch ichnorodzajów – Dromaeopodus (ślady zostawione przez duże zwierzę, porównywalne z achillobatorem) i mniejszego Velociraptorichnus. Autorzy publikacji opisują m.in. reprezentujące ichnorodzaj Dromaeopodus tropy sześciu dromeozaurów. Wszystkie zostały zostawione przez zwierzęta porównywalnej wielkości, idące w jednym kierunku; tropy różnych osobników nie pokrywały się, co więcej – zwierzęta idąc, pozostawały przez cały czas w równej odległości od siebie nawzajem. Zdaniem autorów publikacji, taki układ śladów wskazuje, że dromeozaury, które je zostawiły, nie przechodziły przez teren, na którym odkryto tropy, niezależnie i w pewnych odstępach czasu, ale w tym samym czasie, jako grupa; znalezisko to, jak twierdzą autorzy, dowodzi więc, że przynajmniej niektóre dromeozaury żyły stadnie. Nie dowodzi to automatycznie, że również wspólnie polowały (tropy z Chin nie wskazują, by zwierzęta w chwili zostawiania śladów polowały); autorzy publikacji twierdzą jednak, że takiej możliwości nie można też wykluczyć[10].
Klasyfikacja
[edytuj | edytuj kod]- Rodzina Dromaeosauridae
- Atrociraptor
- Dromaeosauroides
- Luanchuanraptor
- Mahakala
- Pyroraptor
- ?Unquillosaurus
- Variraptor
- podrodzina Dromaeosaurinae
- podrodzina Microraptorinae
- podrodzina Unenlagiinae
- podrodzina Velociraptorinae
- podrodzina Halszkaraptorinae
- Halszkaraptor[13]
- Hulsanpes[14]
- Mahakala[15]
- Natovenator[16]
Filogeneza
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Buitreraptor-Deinonychus.jpg/240px-Buitreraptor-Deinonychus.jpg)
Dromaeosauridae |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ S.J. Metcalf i inni, A new Bathonian (Middle Jurassic) microvertebrate site, within the Chipping Norton Limestone Formation at Hornsleasow Quarry, Gloucestershire, „Proceedings of the Geologists' Association”, 103 (4), 1992, s. 321–342, DOI: 10.1016/S0016-7878(08)80129-0, ISSN 0016-7878 [dostęp 2023-11-08] .
- ↑ Simon Wills , Charlie J. Underwood , Paul M. Barrett , Machine learning confirms new records of maniraptoran theropods in Middle Jurassic UK microvertebrate faunas, Philip Mannion (red.), „Papers in Palaeontology”, 9 (2), 2023, DOI: 10.1002/spp2.1487, ISSN 2056-2799 [dostęp 2023-11-08] (ang.).
- ↑ Sarah N. Davis i inni, New records of Theropoda from a Late Cretaceous (Campanian-Maastrichtian) locality in the Magallanes-Austral Basin, Patagonia, and insights into end Cretaceous theropod diversity, „Journal of South American Earth Sciences”, 122, 2023, s. 104163, DOI: 10.1016/j.jsames.2022.104163, ISSN 0895-9811 [dostęp 2023-11-08] .
- ↑ Steven E. Jasinski , Robert M. Sullivan , Peter Dodson , New Dromaeosaurid Dinosaur (Theropoda, Dromaeosauridae) from New Mexico and Biodiversity of Dromaeosaurids at the end of the Cretaceous, „Scientific Reports”, 10 (1), 2020, s. 5105, DOI: 10.1038/s41598-020-61480-7, ISSN 2045-2322 [dostęp 2023-11-08] (ang.).
- ↑ Zoltán Csiki, Mátyás Vremir, Stephen L. Brusatte, Mark A. Norell. An aberrant island-dwelling theropod dinosaur from the Late Cretaceous of Romania. „Proceedings of the National Academy of Sciences”, 2010. DOI: 10.1073/pnas.1006970107. (ang.).
- ↑ Alan H. Turner, Peter J. Makovicky, Mark A. Norell. Feather quill knobs in the dinosaur Velociraptor. „Science”. 317 (5845), s. 1721, 2007. DOI: 10.1126/science.1145076. (ang.).
- ↑ W. Desmond Maxwell, John H. Ostrom. Taphonomy and paleobiological implications of Tenontosaurus-Deinonychus associations. „Journal of Vertebrate Paleontology”. 15 (4), s. 707–712, 1995. (ang.).
- ↑ Kenneth Carpenter. Evidence of predatory behavior by carnivorous dinosaurs. „Gaia”. 15, s. 135–144, 1998. (ang.).
- ↑ Brian T. Roach, Daniel L. Brinkman. A reevaluation of cooperative pack hunting and gregariousness in Deinonychus antirrhopus and other nonavian theropod dinosaurs. „Bulletin of the Peabody Museum of Natural History”. 48 (1), s. 103–138, 2007. (ang.).
- ↑ Rihui Li i inni, Behavioral and faunal implications of Early Cretaceous deinonychosaur trackways from China, „Naturwissenschaften”, 3, 95, 2008, s. 185–191, DOI: 10.1007/s00114-007-0310-7 (ang.).
- ↑ Alan H. Turner , Shaena Montanari , Mark A. Norell , A New Dromaeosaurid from the Late Cretaceous Khulsan Locality of Mongolia, „American Museum Novitates”, 2020 (3965), 2021, DOI: 10.1206/3965.1, ISSN 0003-0082 [dostęp 2024-01-08] .
- ↑ Scott Hartman i inni, A new paravian dinosaur from the Late Jurassic of North America supports a late acquisition of avian flight, „PeerJ”, 7, 2019, e7247, DOI: 10.7717/peerj.7247, ISSN 2167-8359, PMID: 31333906, PMCID: PMC6626525 [dostęp 2024-01-13] .
- ↑ Andrea Cau i inni, Synchrotron scanning reveals amphibious ecomorphology in a new clade of bird-like dinosaurs, „Nature”, 552 (7685), 2017, s. 395–399, DOI: 10.1038/nature24679, ISSN 1476-4687 [dostęp 2023-12-23] (ang.).
- ↑ Halszka Osmólska , Hulsanpes perlei n.g. n.sp. (Deinonychosauria, Saurischia, Dinosauria) from the Upper Cretaceous Barun Goyot Formation of Mongolia, „Neues Jahrbuch für Geologie und Paläontologie - Monatshefte”, 1982, s. 440–448, DOI: 10.1127/njgpm/1982/1982/440 [dostęp 2023-12-23] (ang.).
- ↑ Alan H. Turner i inni, A Basal Dromaeosaurid and Size Evolution Preceding Avian Flight, „Science”, 317 (5843), 2007, s. 1378–1381, DOI: 10.1126/science.1144066, ISSN 0036-8075 [dostęp 2023-12-23] (ang.).
- ↑ Sungjin Lee i inni, A non-avian dinosaur with a streamlined body exhibits potential adaptations for swimming, „Communications Biology”, 5 (1), 2022, s. 1–9, DOI: 10.1038/s42003-022-04119-9, ISSN 2399-3642 [dostęp 2023-12-23] (ang.).
- ↑ Alan H. Turner, Diego Pol, Julia A. Clarke, Gregory M. Erickson i inni. A basal dromaeosaurid and size evolution preceding avian flight. „Science”. 317 (5843), s. 1378–1381, 2007. DOI: 10.1126/science.1144066. (ang.).