Szymon Szurmiej
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
18 czerwca 1923 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
16 lipca 2014 |
Współmałżonek |
1) Aida Szurmiej |
Lata aktywności |
1951–2014 |
Zespół artystyczny | |
Teatr Żydowski w Warszawie | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Data i miejsce urodzenia |
18 czerwca 1923 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
16 lipca 2014 |
Poseł IX kadencji Sejmu PRL | |
Okres |
od 13 października 1985 |
Przynależność polityczna |
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Szymon_szurmiej_march2009.jpg/220px-Szymon_szurmiej_march2009.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/17/Ryfka_Biterman_Szurmiej_plaque.jpg/220px-Ryfka_Biterman_Szurmiej_plaque.jpg)
Szymon Szurmiej (jid. שׂמחה שורמיעי Simche Szurmiej lub שמעון שורמיי Szimen Szurmej[1]; ur. 18 czerwca 1923 w Łucku, zm. 16 lipca 2014 w Warszawie) – polski aktor, reżyser i działacz społeczności żydowskiej, dyrektor naczelny i artystyczny Teatru Żydowskiego im. Ester Rachel i Idy Kamińskich w Warszawie, poseł na Sejm Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej IX kadencji z ramienia Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, członek Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego[2], głowa wielopokoleniowej rodziny aktorów.
W lipcu 2004 został mu przyznany tytuł honorowego obywatela miasta stołecznego Warszawy. W latach 1986–2003 był przewodniczącym Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, od 2003 do śmierci pełnił funkcję prezesa honorowego tej organizacji.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w Łucku na Wołyniu. Jego ojciec, Jan Szurmiej, był Polakiem, a matka, Rebeka z domu Biterman, Żydówką. Podczas II wojny światowej, po 1941, został wysłany do obozu pracy na Kołymie, a następnie po trzech latach na dalsze zesłanie do Dżambułu w Kazachstanie. Na zesłaniu zdobył pierwsze doświadczenia sceniczne, grając m.in. w teatrze w Ałma-Acie, przy którym ukończył studium aktorskie. W 1946 przymusowo wysiedlony z rodzinnych stron, znalazł się w nowych granicach Polski i osiedlił się we Wrocławiu.
Swoją karierę aktorską i jako asystent reżysera rozpoczął w 1951 w Teatrze Polskim we Wrocławiu, w którym od 1953 do 1955 był reżyserem. W latach 1955–1956 był kierownikiem artystycznym i reżyserem Państwowego Teatru Ziemi Opolskiej w Opolu i następnie w latach 1956–1962 Dolnośląskiego Teatru Powszechnego we Wrocławiu. W latach 1962–1967 był reżyserem we wrocławskim Teatrze Rozmaitości. W 1966 zdał egzamin eksternistyczny i stał się dyplomowanym reżyserem.
W 1969 przeprowadził się do Warszawy, gdzie został dyrektorem Teatru Żydowskiego[3], którym kierował do śmierci. Powołał przy teatrze Studium Aktorskie, które miało za zadanie uzupełnienie rozbitego po wydarzeniach z marca z 1968 zespołu aktorskiego. Dzięki temu uratował teatr przed upadkiem i zamknięciem. 27 kwietnia 1971 objął funkcję kierownika artystycznego teatru po zmarłym Chewelu Buzganie.
Był członkiem Rady Krajowej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego. Od 13 października 1985 do 3 czerwca 1989 był posłem na Sejm PRL IX kadencji z ramienia Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Wówczas pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Sejmowej Komisji Kultury. W 1986 został przewodniczącym Zarządu Głównego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. W latach 1986–1987 był członkiem Narodowej Rady Kultury. W wyborach w 1989 ubiegał się o mandat poselski z listy krajowej, jednak przegrał, uzyskując 48% głosów w skali kraju. Startował w wyborach do Senatu w 2001 z ramienia koalicji Sojusz Lewicy Demokratycznej – Unia Pracy w okręgu warszawskim, zdobywając 182 838 głosów. Ponownie nie uzyskał mandatu. W 2000 odcisnął dłoń na Promenadzie Gwiazd w Międzyzdrojach.
W 80. rocznicę urodzin postanowieniem prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego został odznaczony Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski „w uznaniu wybitnych zasług w długoletniej pracy twórczej, za osiągnięcia w działalności artystycznej i społecznej”[4][5]. W lipcu 2004 został honorowym obywatelem miasta stołecznego Warszawy.
Szymon Szurmiej był przewodniczącym Komisji Koordynacyjnej Organizacji Żydowskich w RP, członkiem Światowego Kongresu Żydów, wiceprezydentem Światowej Federacji Żydów Polskich, członkiem Egzekutywy Europejskiego Kongresu Żydów oraz członkiem Prezydium Światowego Komitetu Kultury Żydowskiej. Wchodził także w skład Komitetu Wspierania Muzeum Historii Żydów Polskich Polin w Warszawie[6].
W 2007 ukazała się książka Szymon Szurmiej, będąca biografią aktora przedstawioną w formie wywiadu przeprowadzonego przez dziennikarkę i poetkę Krystynę Gucewicz.
Zmarł 16 lipca 2014 w Warszawie[7]. Został pochowany 24 lipca w Alei Zasłużonych Cmentarza Wojskowego na Powązkach (kwatera D 31-Tuje-2)[8][9].
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Szymon Szurmiej był głową wielopokoleniowej rodziny aktorów. Jego pierwszą żoną była rosyjska tancerka i choreografka, Aida z domu Szaszkina (1925–2005), którą poznał w Związku Radzieckim. Miał z nią dwoje dzieci: Jana (1946–2024) i Helenę (ur. 1947). Małżeństwo to po kilku latach zakończyło się rozwodem. Z drugą żoną Ewą (zm. 2016) miał córkę Małgorzatę (1951–2016)[10], która poślubiła Krzysztofa Krauzego. To małżeństwo Szymona Szurmieja również zakończyło się rozwodem. Jego ostatnią żoną była aktorka Teatru Żydowskiego, Gołda Tencer (ur. 1949), z którą miał syna Dawida (ur. 1985). Jego wnukami są aktorzy Joanna Szurmiej-Rzączyńska (ur. 1975) i Jakub Szurmiej.
Jego jedyna siostra, Żenia (Fejga) Szurmiej, zmarła 17 marca 2008 w Łucku[11].
Filmografia
[edytuj | edytuj kod]Aktor filmowy
[edytuj | edytuj kod]- 2004: Łódź płynie dalej jako Izaak
- 2001: Przedwiośnie jako rabin
- 1998: Fotoamator jako lektor
- 1997: Panna Madonna legenda tych lat
- 1994: Wenn alle Deutschen schlafen jako Żyd w baraku
- 1993: Żywot człowieka rozbrojonego
- 1985: Mrzonka jako Nowosielski
- 1984: Szaleństwa panny Ewy jako właściciel lombardu
- 1984: Przybłęda
- 1983: The winds of war
- 1983: Szaleństwa panny Ewy jako właściciel lombardu (odc. 2)
- 1983: Austeria jako Wilf
- 1982: Życie Kamila Kuranta jako egzekutor
- 1982: Hotel Polanów i jego goście jako Joe Menasze
- 1982: Blisko, coraz bliżej jako karczmarz Kleinpeter
- 1982: Pensja pani Latter jako lichwiarz Fischman
- 1981: Miłość ci wszystko wybaczy jako kierownik sali w „Adrii”
- 1981: Pugovitsa jako Komarek
- 1979: Die Schmuggler von Rajgorod jako stary Żyd
- 1979: Komedianci jako Kałmen Szadchen
- 1979: Gwiazdy na dachu jako narrator
- 1979: Dybuk jako Meszułach
- 1979: Doktor Murek jako bezdomny w noclegowni
- 1977: Śmierć prezydenta jako poseł żydowski
- 1977: Sprawa Gorgonowej - mężczyzna rozmawiający z Axerem
- 1976: Das Licht auf dem Galgen jako Stefford
- 1976: Budapesti mesek jako pasażer w tramwaju
- 1975: Philipp, der Kleine jako handlarz instrumentami muzycznymi
- 1975: Moja wojna, moja miłość
- 1975: Dyrektorzy jako szef BHP w „Fabelu”
- 1975: Doktor Judym jako doktor Chmielnicki
- 1974: Janosik jako karczmarz Jankiel
- 1973: Sanatorium pod Klepsydrą jako Żyd recytujący fałszywe wersy Koheleta
- 1973: Janosik jako karczmarz Jankiel
- 1971: Jak daleko stąd, jak blisko jako uczestnik pogrzebu na cmentarzu żydowskim
- 1969: Wniebowstąpienie jako wuj Raisy
- 1963: Naganiacz jako Żyd
Reżyser
[edytuj | edytuj kod]Teatr Żydowski w Warszawie
- 2010: Pół żartem, pół serio
- 2007: Tradycja
- 2005: Żyć nie umierać!
- 2005: Publiczność to lubi
- 2004: Między dniem a nocą
- 2000: Kamienica na Nalewkach (wraz z Gołdą Tencer)
- 1998: ...i stał się cud
- 1997: Ballada o brunatnym teatrze (wraz z Gołdą Tencer)
- 1994: Błądzące gwiazdy
- 1993: My Żydzi polscy (wraz z Gołdą Tencer)
- 1990: Dybuk
- 1990: Ballada o ślubnym welonie
- 1986: Pieśń o zamordowanym ... (wraz z Gołdą Tencer)
- 1981: Poszukiwacze złota (wraz z Juliuszem Bergerem)
- 1979: Bonjour monsieur Chagall
- 1979: Z otchłani
- 1977: Gwiazdy na dachu
- 1977: W noc zimową
- 1976: Dwaj Kunie-Lemł
- 1976: Bóg człowiek i diabeł
- 1975: Dzban pełen słońca
- 1975: Włóczykij
- 1975: Śmierć komiwojażera
- 1974: Pieśń mojego narodu
- 1973: W nocy na starym rynku
- 1973: Dybuk
- 1971: Grunt to zdrowie
- 1971: Wśród walących się ścian
- 1969: Zielone pola
- 1969: Bóg, człowiek i diabeł
- 1968: Córki kowala
Teatr Rozmaitości we Wrocławiu
- 1966: Quiz
- 1964: Lubow Jarowaja
- 1964: Pod własnym dachem
- 1962: Tragedia optymistyczna
- 1962: Romeo i Julia
- 1961: Pociąg pancerny
- 1961: Teatr Klary Gazul
- 1960: Pięć wieczorów
Dolnośląski Teatr Powszechny we Wrocławiu
- 1960: Śmierć komiwojażera
- 1960: Pan Jowialski
- 1960: Testament mój
Teatr Ziemi Opolskiej w Opolu
- 1956: Romeo i Julia
- 1955: Maturzyści
Teatry Dramatyczne we Wrocławiu
- 1954: Maszeńka
- 1954: Szczygli zaułek
- 1953: Tania
- 1953: Sprawa rodzinna
- 1953: Chirurg
- 1953: Bieg do Fragala (asystent reżysera)
- 1952: Proces (asystent reżysera)
- 1952: Człowiek z karabinem (asystent reżysera)
- 1952: Angelo, Tyran Padwy (asystent reżysera)
- 1951: Poemat pedagogiczny (asystent reżysera)
Autor sztuk
[edytuj | edytuj kod]- 1998: ...I stał się cud
- 1979: Bonjour Monsieur Chagall
- 1977: Gwiazdy na dachu (razem z Michałem Szwejlichem)
- 1972: Było niegdyś miasteczko. Korowód weselny
- 1971: Grunt to zdrowie (razem z Michałem Szwejlichem)
Odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (18 czerwca 2003)[4],
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1993)[12],
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1979),
- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1976),
- Złoty Krzyż Zasługi (1973),
- Srebrny Krzyż Zasługi (1954)[13],
- Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (5 września 2005)[14],
- Odznaka „Zasłużony Działacz Kultury” (1973),
- Medal Pamiątkowy „Pro Masovia” (2007)[15],
- Medal „Zasłużony dla Tolerancji” (2001),
- Złota Odznaka Honorowa Towarzystwa Polonia (1987),
- Złota Odznaka „Za Zasługi dla Warszawy” (1986),
- Wielki Krzyż Zasługi Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec (2002),
- Narodowy Order Legii Honorowej (Francja, 2001),
- Order Sztuk Pięknych i Nauk Humanistycznych (Francja, 2001).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Interview: Theater Director Szymon Szurmiej. [w:] The Yiddish Daily Forward [on-line]. 2013-07-24. [dostęp 2018-06-18]. (jid.).
- ↑ „Trybuna Robotnicza”, nr 109 (12 961) z 10 maja 1983, s. 6.
- ↑ Historia [online], Teatr Żydowski [dostęp 2023-06-06] .
- ↑ a b M.P. z 2003 r. nr 49, poz. 752.
- ↑ Uroczystość odznaczenia Szymona Szurmieja. prezydent.pl, 2003-06-18. [dostęp 2014-07-19].
- ↑ Komitet Wspierania Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. Muzeum Historii Żydów Polskich Polin. [dostęp 2021-06-01].
- ↑ Zmarł Szymon Szurmiej. wp.pl, 2014-07-16. [dostęp 2014-07-16].
- ↑ Na Powązkach pożegnano Szymona Szurmieja. TVP, 2014-07-24. [dostęp 2014-07-24].
- ↑ Wyszukiwarka grobów w Warszawie. [dostęp 2020-02-28].
- ↑ Rafał Dajbor: Małgorzata Szurmiej. Pożegnanie (02.11.1951–27.12.2016). e-teatr.pl, 2017-01-03. [dostęp 2019-12-29].
- ↑ „Gazeta Stołeczna” z 19 marca 2008, nekrolog na s. 12.
- ↑ M.P. z 1993 r. nr 37, poz. 383.
- ↑ M.P. z 1954 r. nr 105, poz. 1356.
- ↑ Wręczono złote medale „Gloria Artis”. e-teatr.pl, 2005-09-10. [dostęp 2012-12-03].
- ↑ Pro Masovia – 2008 r.. mazovia.pl. [dostęp 2017-08-17].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Szymon Szurmiej w bazie filmpolski.pl
- Szymon Szurmiej w bazie Filmweb
- Szymon Szurmiej w bazie IMDb (ang.)
- Szymon Szurmiej, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (autorzy). [dostęp 2021-04-10] .
- Szymon Szurmiej na stronie Teatru Żydowskiego w Warszawie
- Aktorzy pochodzenia żydowskiego związani z Wrocławiem
- Członkowie Rady Krajowej PRON
- Członkowie Światowego Kongresu Żydów
- Członkowie Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce
- Dyrektorzy teatrów w Warszawie
- Działacze PZPR
- Honorowi obywatele miasta stołecznego Warszawy
- Ludzie urodzeni w Łucku
- Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (III Rzeczpospolita)
- Odznaczeni odznaką „Zasłużony Działacz Kultury”
- Odznaczeni Srebrnym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis”
- Odznaczeni odznaką honorową „Za Zasługi dla Warszawy”
- Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
- Polacy odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Federalnej Niemiec
- Polacy pochodzenia żydowskiego
- Polscy aktorzy filmowi
- Polscy aktorzy teatralni
- Polscy działacze społeczności żydowskiej
- Polscy reżyserzy teatralni
- Polscy zesłańcy na Kołymę
- Polscy zesłańcy w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich
- Posłowie z okręgu Warszawa Śródmieście (PRL)
- Więźniowie radzieckich łagrów
- Wyróżnieni Medalem Pamiątkowym „Pro Masovia”
- Urodzeni w 1923
- Zmarli w 2014