Związek zawodowy
![udzial zwiazkow zawodowych wedlug kraju](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/57/Trade_union_density_in_europe.svg/440px-Trade_union_density_in_europe.svg.png)
6 7,4 8,3 | 9,5–10,8 11,3–12,5 13,4–14,4 | 15,3–16,8 17,7–19 20,5–20,5 | 23,5–26,3 28,2–28,2 32,5–32,5 | 49,1–49,1 50,4–50,4 58,8–67 |
Związek zawodowy – masowa organizacja społeczna zrzeszająca ludzi pracy najemnej na zasadzie dobrowolności. Jej celem jest obrona interesów społeczno-ekonomicznych[2]. Tworzona może być według kryteriów gałęzi produkcji, zawodu lub regionu, w którym operuje. Związki ponadto mogą rozwijać działalność samopomocową, edukacyjną czy kulturalną[3].
Związki zawodowe mogą składać się z indywidualnych pracowników, profesjonalistów, byłych pracowników, studentów, praktykantów lub bezrobotnych. Procentowy udział członków związków zawodowych wśród pracujących jest najwyższa w krajach nordyckich[4][5].
Defiinicja
[edytuj | edytuj kod]Od czasu opublikowania The History of Trade Unionism (1894) przez Sidneya i Beatrice Webb, dominującym poglądem historycznym jest, że związek zawodowy „jest stowarzyszeniem pracowników najemnych w celu utrzymania lub poprawy warunków ich zatrudnienia”. Karol Marks opisał związki zawodowe w następujący sposób: „Wartość siły roboczej stanowi świadomą i wyraźną podstawę związków zawodowych, których znaczenia dla angielskiej klasy robotniczej nie można przecenić. Związki zawodowe mają na celu nic innego, jak zapobieganie obniżaniu płac poniżej poziomu, który jest tradycyjnie utrzymywany w różnych gałęziach przemysłu. To znaczy, chcą zapobiec spadkowi ceny siły roboczej poniżej jej wartości”[6]. Wcześni socjaliści również postrzegali związki zawodowe jako sposób na demokratyzację miejsca pracy w celu uzyskania władzy politycznej[7].
Współczesna definicja Australian Bureau of Statistics stanowi, że związek zawodowy to „organizacja składająca się głównie z pracowników, której główne działania obejmują negocjowanie stawek płac i warunków zatrudnienia dla swoich członków”[8].
Według polskiego prawa „związek zawodowy jest dobrowolną i samorządną organizacją ludzi pracy, powołaną do reprezentowania i obrony ich praw, interesów zawodowych i socjalnych”[9].
Najnowsze badania historyczne Boba Jamesa przedstawiają pogląd, że związki zawodowe są częścią szerszego ruchu stowarzyszeń socjalnych , do którego należą średniowieczne gildie , masoni , stowarzyszenia oddfellowe , stowarzyszenia przyjacielskie i inne organizacje braterskie .
Historia
[edytuj | edytuj kod]Podczas gdy powszechnie błędnie uważa się, że współczesny ruch związkowy jest produktem marksizmu, najwcześniejsze znanych dzisiaj związków zawodowych powstały prawie sto lat przed Manifestem Komunistycznym Karola Marksa (a same pisma Marksa często odnoszą się do wcześniejszego istnienia ruchów robotniczych jego czasów). Pierwszy odnotowany strajk robotniczy w Stanach Zjednoczonych miał miejsce w 1786, a zorganizowali go drukarze z Filadelfii, którzy sprzeciwili się obniżce płac i zażądali 6 dolarów tygodniowo[10].
Pierwsze organizacje związkowe (znane jako kluby zawodowe, ang. trade clubs) utworzone zostały już w XVIII wieku w Wielkiej Brytanii. Początkowo miały one charakter cechów zrzeszających pracowników jednej specjalności (np. piekarze, szewcy, tkacze, drukarze) i były rozdrobnione[11].
Rewolucja przemysłowa przyciągnęła do miast masy ludzi, w tym osoby zależne, chłopów i imigrantów. Wielka Brytania zakończyła praktykę poddaństwa w 1574, ale zdecydowana większość ludzi pozostała dzierżawcami w majątkach należących do arystokracji ziemskiej. Ta transformacja nie polegała jedynie na przeniesieniu się ze środowisk wiejskich do miejskich; raczej natura pracy przemysłowej stworzyła nową klasę „pracownika”. Rolnik pracował na ziemi, hodował zwierzęta i uprawiał rośliny, i albo był właścicielem ziemi, albo płacił czynsz, ale ostatecznie sprzedawał produkt i do pewnego stopnia posiadał kontrolę nad swoim życiem i pracą. Robotnicy przemysłowi jednak sprzedawali swoją pracę jako siłę roboczą i przyjmowali polecenia od pracodawców, oddając część swojej wolności i samostanowienia na rzecz właściciela środków produkcji. Krytycy nowego układu nazywali to „niewolnictwem płacowym”. Na bazie tych relacji zaczęły kształtować się zorganizowane grupy robotników[10].
Stopniowo postepował proces konsolidacji organizacyjnej związków zawodowych; związki lokalne zaczęły łączyć się w ogólnokrajowe związki poszczególnych zawodów, następnie struktury międzyzwiązkowe. Małe organizacje zaczęły się jednoczyć m.in. z inspiracji Roberta Owena, który w 1833 utworzył Krajowy Związek Związków Zawodowych (ang. Grand National Consolidated Trades Union). Organizacja przyciągnęła szereg socjalistów, od owenistów po rewolucjonistów, i odegrała rolę w protestach po sprawie Męczenników z Tolpuddle, ale wkrótce upadła[12]. W tym czasie związki zawodowe powstawały również w innych rozwiniętych gospodarczo krajach, szczególnie we Francji, Niemczech i Stanach Zjednoczonych[11].
Organizacje związkowe często odwoływały się do idei socjalizmu (różnorodnych jego odmian), syndykalizmu, liberalizmu (tzw. żółte związki zawodowe we Francji i hirschdunckerowskie w Niemczech), chrześcijańskiej doktryny społecznej (szczególnie po wydaniu 1891 encykliki Rerum Novarum) oraz komunizmu (po 1918); tworzyły odrębne dla każdego nurtu struktury organizacyjne[11].
Na terenach Rosji i całej Europy Wschodniej wraz z opóźnieniami związanymi ze słabym rozwojem przemysłu pierwsze związkowe organizacje powstawały dopiero na początku XX wieku. Od początku założenia związki współpracowały z partiami robotniczymi. Liczba związków ciągle wzrastała; w 1914 związki na całym świecie liczyły 15 milionów osób, a w 1939 już 60 milionów. Współcześnie szacuje się liczbę osób zrzeszonych w związkach pracowniczych na 300 milionów[13][11].
Po powstaniu w połowie XIX w. nowego typu związków zawodowych skupiających pracowników wykwalifikowanych jednego zawodu, w Wielkiej Brytanii w 1868 związki zawodowe wspólnie utworzyły ogólnokrajowy Kongres Związków Zawodowych (TUC). Centrale ogólnokrajowe utworzono również w innych krajach, w 1834 w Stanach Zjednoczonych powstał Krajowy Związek Zawodowy (NTU), 1866 — Krajowy Związek Robotniczy (NLU), ale szybko zakończyły działalność. W 1881 utworzono Federację Związków Zawodowych i Organizacji Robotniczych Stanów Zjednoczonych i Kanady (FOTLU), w 1886 przemianowaną na Amerykańską Federację Pracy (AFL). W 1886 we Francji powstała Krajowa Federacja Związków Zawodowych (Fédération Nationale des Syndicats), 1895 przekształcona w Powszechną Konfederację Pracy (CGT), w 1904 powołano centralę liberalnych związków zawodowych — Federację Żółtych Związków Zawodowych Francji (Fédération des Syndicats Jaunes de France); 1890 w Niemczech powołano Komisję Generalną Związków Zawodowych (GK)[11].
Represje
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/55/1912_Lawrence_Textile_Strike_1.jpg/220px-1912_Lawrence_Textile_Strike_1.jpg)
Rządy już od XVIII wieku starały się represjonować związki, wprowadzając zakaz ich działania i traktując je jako grupy spiskowe. Zakazy zrzeszania się w związkach wprowadzono m.in. we Francji, w Wielkiej Brytanii, Rosji, Niemczech i USA[3].
We Francji ustawowy zakaz obowiązywał w latach 1791–1884 (Ustawa Le Chapelier z 14 VI 1791 zabraniająca pracownikom najemnym tworzenia zrzeszeń, organizowania strajków i innych wspólnych akcji)[14], w Wielkiej Brytanii do 1824, w Stanach Zjednoczonych do 1830, w Niemczech do 1869, w Rosji do 1906.
Legalizacja związków
[edytuj | edytuj kod]W Wielkiej Brytanii związki zawodowe zostały ostatecznie zalegalizowane w 1872, po tym jak Królewska Komisja ds. Związków Zawodowych w 1867 uznała, że tworzenie organizacji przyniesie korzyści zarówno pracodawcom, jak i pracownikom[15][16]. W Stanach Zjednoczonych pierwszą ogólnokrajową organizacją pracowniczą byli Rycerzy Pracy z 1869, która zaczęła się rozwijać po 1880. Legalizacja następowała powoli w wyniku serii orzeczeń sądowych[17].
W Niemczech Wolne Stowarzyszenie Niemieckich Związków Zawodowych (FVdG) powstało w 1897 po uchyleniu konserwatywnych ustaw antysocjalistycznych kanclerza Ottona von Bismarcka[18][19]. We Francji organizowanie się związków zawodowych było nielegalne do 1884. Bourse du Travail została założona w 1887, a w 1895 połączyła się z Fédération nationale des syndicats (Krajową Federacją Związków Zawodowych), tworząc Powszechną Konfederację Pracy (CGT)[20].
W wielu krajach w XX wieku, m.in. w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii, uchwalono przepisy umożliwiające pracodawcy dobrowolne lub ustawowe uznanie związku zawodowego[21][22][23].
Prawny status związków zawodowych został ujęty w ramach Konwencji Międzynarodowej Organizacji Pracy, powstałej w 1919 i działającej do dziś[24]: Konwencja nr 87 o wolności związkowej i ochronie praw związkowych (1948)[25], Konwencja nr 98 – prawo organizowania się i rokowań zbiorowych (1949)[26].
Zasady działania
[edytuj | edytuj kod]Związki przyjęły zasadę dobrowolnego zrzeszania się. Powszechnie akceptują one prawo pracowników do strajku (postrzegając go jednak jako metodę ostateczną)[2]. Choć stopniowo zezwalano na działanie związków, które wcześniej działały nielegalnie lub półlegalnie, to w wielu krajach pozostały instrumenty prawne celowo ograniczające ich działalność[3].
Choć struktura polityczna i autonomia związków zawodowych są bardzo zróżnicowane, ich przywódcy są zazwyczaj powoływani w drodze demokratycznych wyborów[27]. Niektóre badania, takie jak te przeprowadzone przez Australian Centre for Industrial Relations Research and Training czy Economic Policy Institute, wskazują, że pracownicy zrzeszeni w związkach zawodowych cieszą się lepszymi warunkami i płacami niż ci niezrzeszeni[28][29].
Podział związków
[edytuj | edytuj kod]Związki zawodowe mogą organizować określoną grupę wykwalifikowanych pracowników (związki zawodowe rzemieślników)[30], grupę pracowników z różnych branż (związki zawodowe ogólne)[31] lub próbować organizować wszystkich pracowników w ramach określonej branży (związki zawodowe przemysłowe)[32].
W Europie Zachodniej organizacje zawodowe często pełnią funkcje związków zawodowych. W takich przypadkach mogą negocjować w imieniu pracowników umysłowych lub zawodowych, takich jak lekarze, inżynierowie lub nauczyciele. W Szwecji związki zawodowe pracowników umysłowych mają silną pozycję w negocjacjach zbiorowych, gdzie współpracują ze związkami zawodowymi pracowników fizycznych w ustalaniu „mark” (normy branżowej) w negocjacjach ze stowarzyszeniem pracodawców w przemyśle wytwórczym[33][34].
Związki ze względu na różnice ideologiczne można podzielić na te związane z komunizmem, reformistyczne (współpracujące z partiami socjalistycznymi czy socjaldemokratycznymi), liberalne[3], solidarystyczne (a więc powiązane z kościołami chrześcijańskimi), anarchistyczne i żółte powiązane z partiami o profilu chrześcijańsko-demokratycznym[2].
- Osobny artykuł:
Żółtymi związkami nazywa się także fasadowe związki zawodowe, które są zdominowane lub pod nadmiernym wpływem pracodawcy i dlatego nie są niezależnym związkiem zawodowym[35][36].
Współpraca związkowa
[edytuj | edytuj kod]Centrale związkowe
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Związki zawodowe często łączą się w centrale związkowe, działające w formie federacji lub konfederacji w danym kraju[37].
Do największych centrali związkowych na świecie należą m.in.: American Federation of Labor and Congress of Industrial Organizations (AFL-CIO), Kongres Związków Zawodowych (TUC), Włoska Konfederacja Pracowniczych Związków Zawodowych (CISL), Włoska Powszechna Konfederacja Pracy (CGIL), Komisje Robotnicze (CC.OO.), Czesko-Morawska Konfederacja Związków Zawodowych (ČMKOS), Norweska Konfederacja Związków Zawodowych (LO), Ogólnoindyjski Kongres Związków Zawodowych (AITUC), Indyjski Narodowy Kongres Związków Zawodowych (INTUC), Kongres Południowoafrykańskich Związków Zawodowych (COSATU), Ogólnochińska Federacja Związków Zawodowych czy Powszechna Konfederacja Pracy (CGT)[38].
W Polsce największymi centralami związkowymi są: Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych (OPZZ), Forum Związków Zawodowych (FZZ) oraz Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność” (NSZZ Solidarność)[39].
Współpraca międzynarodowa
[edytuj | edytuj kod]Niektóre związki współpracują ze sobą na scenie międzynarodowej. Pierwsze takie przypadki znane są jeszcze z czasów I Międzynarodówki. Do XX wieku utworzone zostały międzynarodowe sekretariaty zawodowe. Oprócz tego powstawały organizacje grupujące związki o określonej orientacji. Były to m.in. powstała w 1919 i istniejąca do 1939 socjalistyczna Międzynarodowa Federacja Związków Zawodowych, powołana w 1920 Międzynarodowa Konfederacja Chrześcijańskich Związków Zawodowych (od 1945 Światowa Konfederacja Pracy), utworzona w 1921 komunistyczna Czerwona Międzynarodówka Związkowa (Profintern) działająca do 1937[2] i niewielkie Międzynarodowe Stowarzyszenie Robotników (Międzynarodówka Anarchistyczna)[3].
W 1945 powołano Światową Federację Związków Zawodowych do której przystąpiły niemal wszystkie ówczesne związki. W 1949 doszło do rozłamu w wyniku którego reformiści utworzyli odrębną Międzynarodową Konfederację Wolnych Związków Zawodowych. Integracja zaszła również w trzecim świecie, gdzie utworzono ośrodki kontynentalne lub regionalne. Jedną z takich regionalnych struktur była utworzona w 1956 Międzynarodowa Konfederacja Arabskich Związków Zawodowych[2].
Związki zawodowe w Polsce
[edytuj | edytuj kod]![udział związków zawodowych w populacji w wieku produkcyjnym](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Trade_union_density.svg/440px-Trade_union_density.svg.png)
1.95 — 1.95 4.17 — 4.78 5.05 — 5.4 | 6.44 — 7.46 10.57 — 10.66 |
- Osobny artykuł:
W Polsce działalność związków zawodowych regulują: ustawa z dnia 23 maja 1991 o związkach zawodowych oraz ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. o związkach zawodowych rolników indywidualnych. Związek zawodowy jest osobą prawną i powstaje z mocy uchwały o jego założeniu, podjętej na zgromadzeniu założycielskim przez co najmniej 10 osób. Następnie zgromadzenie uchwala statut i wybiera komitet założycielski liczący od 3 do 7 osób. Związek zawodowy podlega obowiązkowi rejestracji w Krajowym Rejestrze Sądowym. Związki zawodowe mają prawo uczestniczenia w sporach zbiorowych i zawierania układów zbiorowych pracy. Dalej idące uprawnienia posiadają związki zawodowe reprezentatywne w skali kraju (np. uczestniczenie w obradach Rady Dialogu Społecznego, opiniowanie projektów aktów prawnych). Od 1 stycznia 2019 r. członkiem związku zawodowego może być każda osoba wykonująca pracę zarobkową[42].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ OECD: Trade Union Dataset (OECD.Stat). [dostęp 2023-01-18].
- ↑ a b c d e Związki zawodowe, [w:] Portal Wiedzy [online], Onet.pl [zarchiwizowane z adresu 2015-06-11] .
- ↑ a b c d e związki zawodowe, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2015-09-03] .
- ↑ Trade union density [online], data-explorer.oecd.org, 2023 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Country profiles [online], ilostat.ilo.org [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Karl Marx , Capital: A Critique of Political Economy, t. 1, Vintage, 1977, s. 1069, ISBN 978-0-394-72657-1 .
- ↑ Dan La Botz , The Marxist View of the Labor Unions: Complex and Critical, „WorkingUSA”, 16 (1), 2013, s. 5–42, DOI: 10.1111/wusa.12021, ISSN 1089-7011 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Trade Union Census [online], abs.gov.au, 16 kwietnia 2018 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Rozdział 1 - Przepisy ogólne - Związki zawodowe. [online], sip.lex.pl [dostęp 2024-08-20] (pol.).
- ↑ a b Dale W. Tomich , Through the prism of slavery : labor, capital, and world economy [online], search.worldcat.org, 2004 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ a b c d e związki zawodowe, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2015-09-03] .
- ↑ G.R. Elton (red.), The New Cambridge Modern History [online], Cambridge Core, s. 346 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Związki zawodowe, [w:] Portal Wiedzy [online], Onet.pl [zarchiwizowane z adresu 2015-06-11] .
- ↑ Le Chapelier Isaac René, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2019-05-15] .
- ↑ Trade Union Act 1871, worldlii.org, 1871 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Trade-Union Act | United Kingdom [1871] [online], britannica.com [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Trade union [online], britannica.com, 31 lipca 2024 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Klaus SchÖNhoven , Localism – Craft Union – Industrial Union: Organizational Patterns in German Trade Unionism, [w:] Hans-Gerhard Husung, Wolfgang J. Mommsen (red.), The Development of Trade Unionism in Great Britain and Germany, 1880-1914, taylorfrancis.com, 1985, s. 219–235, ISBN 0-04-940080-0 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Angela Vogel , Der deutsche Anarcho-Syndikalismus. Genese und Theorie einer vergessenen Bewegung, abebooks.de, 1977 [dostęp 2024-08-20] (niem.).
- ↑ Kenneth H. Tucker , French Revolutionary Syndicalism and the Public Sphere, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-56359-8 .
- ↑ Richard Townshend-Smith , Trade union recognition legislation – Britain and America compared, „Legal Studies”, 1 (2), 1981, s. 190–212, DOI: 10.1111/j.1748-121X.1981.tb00120.x, ISSN 0261-3875 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Chris Briggs , Statutory Union Recognition in North America and the UK: Lessons for Australia?, „The Economic and Labour Relations Review”, 17 (2), 2007, s. 77–97, DOI: 10.1177/103530460701700205, ISSN 1035-3046 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ John Godard , Labour Law and Union Recognition in Canada: A Historical-Institutionalist Perspective, „Queen's Law Journal”, 38 (2), 2013, s. 391–417 .
- ↑ Międzynarodowa Organizacja Pracy [online], www.mop.pl [dostęp 2019-05-15] .
- ↑ Konwencja dotycząca wolności związkowej i ochrony praw związkowych nr 87 (1948), mop.pl, 1948 [dostęp 2019-05-15] (pol.).
- ↑ Konwencja dotycząca stosowania zasad prawa organizowania się i rokowań zbiorowych nr 98 (1949), mop.pl, 1949 [dostęp 2019-05-15] (pol.).
- ↑ Ewan McGaughey , Democracy or Oligarchy? Models of Union Governance in the UK, Germany and US [online], papers.ssrn.com, 2017 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Australian Centre for Industrial Relations Research and Training report [online], acirrt.com, 2011 [dostęp 2024-08-20] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-22] (ang.).
- ↑ Asha Banerjee i inni, Unions are not only good for workers, they’re good for communities and for democracy [online], Economic Policy Institute, 2021 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Craft union | Origins, Purpose, & Workers’ Rights [online], britannica.com [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ General union, Oxford Reference, DOI: 10.1093/oi/authority.20110803095847225 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Industrial union | Worker Rights, Collective Bargaining & Solidarity [online], britannica.com [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Anders Kjellberg , Trade unions in Sweden: still high union density, but widening gaps by social category and national origin, Jeremy Waddington, Torsten Müller, Kurt Vandaele (red.), Travail et Société / Work and Society, Bruxelles: Peter Lang Publishing Group, 15 czerwca 2023, s. 1051–1092 [dostęp 2024-08-20] (ang.).
- ↑ Anders Kjellberg , The Nordic Model of Industrial Relations: comparing Denmark, Finland, Norway and Sweden [online], lucris.lub.lu.se, 2023 [dostęp 2023-08-20] (ang.).
- ↑ Maciej Stańczyk , Żółty odcień związków zawodowych [online], Onet.pl, 29 marca 2016 [zarchiwizowane z adresu 2016-04-03] .
- ↑ CO TO SĄ ŻÓŁTE ZWIĄZKI ZAWODOWE I JAKI INTERES MA PRACODAWCA, ABY JE PROMOWAĆ? [online], opzzprovident.pl [dostęp 2024-08-20] (pol.).
- ↑ Political Transformation, Structural Adjustment and Industrial Relations in Africa : English-speaking Countries: Proceedings Of, and Documents Submitted To, a Symposium (Arusha, United Republic of Tanzania, 1-4 February 1993)., International Labour Organization, 1994, s. 30, ISBN 978-92-2-108519-5 [dostęp 2024-08-02] (ang.).
- ↑ Ed Hunton and Pete Guest|CNBC.com, The World's Most Influential Trade Unions [online], CNBC, 20 czerwca 2011 [dostęp 2024-08-02] (ang.).
- ↑ Związki zawodowe - Dialog Społeczny [online], gov.pl [dostęp 2024-08-02] (pol.).
- ↑ GUS: Związki zawodowe w Polsce w 2014 r.. [dostęp 2023-01-20].
- ↑ GUS: Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. [dostęp 2023-01-20].
- ↑ Art. 1 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 5 lipca 2018 r. o zmianie ustawy o związkach zawodowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018 r. poz. 1608).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. z 2022 r. poz. 854)
Artykuł uwzględnia ograniczony pod względem terytorialnym stan prawny na 20 kwietnia 2022. Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć prawnych w Wikipedii.