Быхаў
Быхаў лац. Bychaŭ | |||||
![]() Панарама руінаў замка | |||||
| |||||
Першыя згадкі: | 1370 | ||||
Магдэбурскае права: | ?[1] | ||||
Краіна: | Беларусь | ||||
Вобласьць: | Магілёўская | ||||
Раён: | Быхаўскі | ||||
Плошча: | 2,3 км² | ||||
Вышыня: | 155 м н. у. м. | ||||
Насельніцтва (2018) | |||||
колькасьць: | 17 185 чал.[2] | ||||
шчыльнасьць: | 7471,74 чал./км² | ||||
Часавы пас: | UTC+3 | ||||
Тэлефонны код: | +375 2231 | ||||
Паштовыя індэксы: | 213352, 213353 | ||||
СААТА: | 7213501000 | ||||
Нумарны знак: | 6 | ||||
Геаграфічныя каардынаты: | 53°31′34″ пн. ш. 30°14′9″ у. д. / 53.52611° пн. ш. 30.23583° у. д.Каардынаты: 53°31′34″ пн. ш. 30°14′9″ у. д. / 53.52611° пн. ш. 30.23583° у. д. | ||||
Быхаў на мапе Беларусі ± ![]() ![]() Быхаў | |||||
![]() | |||||
http://bykhov.gov.by |
Бы́хаў — места ў Беларусі, на правым беразе Дняпра. Адміністрацыйны цэнтар Быхаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 17 185 чалавек[2]. Знаходзіцца за 50 км на поўдзень ад Магілёва. Аўтамабільныя дарогі злучаюць места з Магілёвам, Рагачовам і з магістралямі Магілёў — Гомель, Магілёў — Бабруйск. Чыгуначная станцыя на лініі Магілёў — Жлобін, рачная прыстань.
Быхаў — места гістарычнай Аршаншчыны (частка Віцебшчыны), колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся замак Хадкевічаў і Сапегаў, кляштар канонікаў рэгулярных лятэранскіх, сынагога і царква Сьвятой Тройцы, помнікі архітэктуры XVII—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XVIII ст., зруйнаваны савецкімі ўладамі.
Назва
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Існуе некалькі тлумачэньняў паходжаньня тапоніму Быхаў. Згодна з найбольш пашыраным зь іх, назва места ўтварылася ад словазлучэньня «быў хоў» — ва ўмацаваньнях на месцы сучаснага Быхава жыхары Падняпроўя хаваліся ад ворагаў, таксама тамака спыняліся гандлёвыя караваны, што ішлі Дняпром[3]. Тым часам, на думку географа Вадзіма Жучкевіча, тапонім паходзіць ад асабовага імя Бых, пра што сьведчыць суфікс -аў[4].
Сярод жыхароў Беластоку ў 1743 годзе адзначаўся Mathia Bychow, прозьвішча якога выводзяць ад заходнеславянскіх імёнаў Збыслаў, Прыбыслаў[5].
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Асноўны артыкул: Гісторыя Быхава
Вялікае Княства Літоўскае
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Згодна з сучаснымі энцыкляпэдычнымі даведнікамі[6][7] першы пісьмовы ўпамін пра Быхаў зьмяшчаецца ў «Сьпісе гарадоў далёкіх і блізкіх» і датуецца канцом XIV стагодзьдзя. Тым часам афіцыйна[3] места вядзе сваю гісторыю ад 1370 году. У розныя часы яно знаходзілася ў валоданьні Друцкіх, Гальшанскіх, Гаштольдаў.
У XV стагодзьдзі вялікі князь Жыгімонт Стары ператварыў Быхаў у цэнтар дзяржаўнага староства, якое неўзабаве стала вотчынаю Хадкевічаў. Гетман Ян Караль Хадкевіч збудаваў тут мураваны замак і пераўтварыў места ў магутную фартэцыю — адну з наймацнейшых на тэрыторыі сучаснай Беларусі. Апроч таго, ён заснаваў касьцёл Сьвятога Казімера.
З другой паловы XVI стагодзьдзя ў Быхаве пачала працаваць вядомая ў Эўропе людвісарня, дзе мясцовыя майстры выраблялі гарматы, ядры, кулі і інш. Шлюб Ганны, дачкі Яна Караля Хадкевіча, з сынам Льва Сапегі Янам Станіславам (1621 год) паклаў пачатак эпохі знаходжаньні места ў валоданьні Сапегаў[6].
У XVIІ стагодзьдзі Быхаў стаў сталіцай графства, аднак адміністрацыйна належаў да Аршанскага павету Віцебскага ваяводзтва. У гэты ж час у зьвязку з заснаваньнем аднайменнага мястэчка адбыўся падзел на Стары і Новы Быхаў.
Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Быхава і ваколіцаў ліцьвінамі: «литвин… сказался, зовут деи его Оникейком, Грицков, Быхова города» (1609 год)[8], «литвин Ондрюшка Сидоров… в роспросе сказался: быховец, посадцкого мужика сын» (1628 год)[9], «Васильев Якушко… литвин… Быховкого повета»[10], «Горбовский Захар Быховец… литва из города Быхова»[11] (абодва 1635 год), «литвину быховцу Илье Павлову» (1675 год)[12], «литвину быховцу Ивану Митрофанову» (1676 год)[13].
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Bycha%C5%AD._%D0%91%D1%8B%D1%85%D0%B0%D1%9E_%281648-54%29_%282%29.jpg/230px-Bycha%C5%AD._%D0%91%D1%8B%D1%85%D0%B0%D1%9E_%281648-54%29_%282%29.jpg)
Яшчэ ў канцы XVI стагодзьдзя ваколіцы Быхава пацярпелі ад казацкіх набегаў, у лютым 1590 году казацкія загоны Мацюшы занялі паселішча, а ўзімку 1595 году па разграбленьні Магілёва праз Быхаў праходзіў загон Севярына Налівайкі. Няўдалая аблога места казацкім войскам Гаркушы адбылася ў 1648 годзе. У вайну Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) Быхаў сьпярша вытрымаў працяглую аблогу маскоўскіх войскаў (1654—1656), аднак у 1657 годзе захопнікі штурмам авалодалі ім. У 1661 годзе па непрацяглай аблозе войска Вялікага Княства Літоўскага вызваліла места. 20 кастрычніка 1669 году кароль і вялікі князь Міхал Вішнявецкі выдаў прывілей Старому Быхаву: з улікам шчырага служэньня Рэспубліцы і крайнюю ступень нястачы жыхароў, па адбіцьці казацкіх і маскоўскіх нападаў у час Крывавага патопу, яны атрымалі вызваленьне на 20 гадоў ад усялякіх павіннасьцяў і подацяў[14].
За часамі Вялікай Паўночнай вайны (1700—1721) Быхаў стаў важным стратэгічным пунктам. 5 кастрычніка 1702 году з прычыны пераходу Сапегаў на бок Швэцыі маскоўскі гаспадар Пётар I зруйнаваў места і замак. У 1720 годзе ўпаміналіся цэрквы Сьвятога Спаса і Сьвятога Юр'я[a]. У 1737 годзе пры кляштары адкрылася школа. На 1747 год у Быхаве было 247 двароў, працавалі бібліятэка, паташня, саладоўня, лазьня, астрог[15]. На 1755 год — 534 двары, малітоўная школа, 9 гандлёвых радоў; штогод праводзіліся 3 кірмашы[15].
Пад уладай Расейскай імпэрыі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Bycha%C5%AD._%D0%91%D1%8B%D1%85%D0%B0%D1%9E_%281843%29.jpg/110px-Bycha%C5%AD._%D0%91%D1%8B%D1%85%D0%B0%D1%9E_%281843%29.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Bycha%C5%AD%2C_Haradzieckaja._%D0%91%D1%8B%D1%85%D0%B0%D1%9E%2C_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%28M._Astankovi%C4%8D%2C_1905%29.jpg/230px-Bycha%C5%AD%2C_Haradzieckaja._%D0%91%D1%8B%D1%85%D0%B0%D1%9E%2C_%D0%93%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B7%D0%B5%D1%86%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%28M._Astankovi%C4%8D%2C_1905%29.jpg)
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Быхаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, дзе стаў цэнтрам павету Магілёўскай губэрні (у 1796—1805 гадох заштатнае места Беларускай губэрні). 16 жніўня 1781 году ён атрымаў герб: «у чырвоным полі дзьве скрыжаваныя чыгунныя гарматы»[16]. На 1783 год у Быхаве было 534 будынкі, працавала павятовая вучэльня. У 1781 годзе зьявіўся генэральны плян, згодна зь якім места набыла рэгулярную структуру. У гэты час існавалі 3 уязныя брамы: Падольная (Дольная), што вяла да Дняпра, Магілёўская (у паўночнай частцы места) і Рагачоўская (Навабыхаўская, у паўднёвай частцы). На 1825 год у Быхаве было 569 будынкаў, 2 навучальныя ўстановы, 8 крамаў, 13 корчмаў, 3 лазьні, 5 садоў, 5 гаспадарскіх дамоў. Існаваў замак з 2 вежамі і 8 калёнамі, мелася карцінная галерэя.
Па здушэньні вызвольнага паўстаньня (1830—1831) расейскія ўлады канфіскавалі Быхаўскі маёнтак у Сапегаў. На 1841 год у месьце 652 будынкі, 19 вуліцаў і завулкаў, флянэлевая фабрыка. За часамі нацыянальна-вызвольнага паўстаньня (1863—1864) у ваколіцах Быхава дзеяў аддзел на чале з І. Анцыпам. На пачатак 1880-х гадоў — 809 будынкаў, у тым ліку 3 цагляныя, 2 прадпрыемствы з вырабу запалак і цэглы, крупадзёрка, 4 ветраныя млыны, расейскія двухклясная павятовая і прыходзкая вучэльня, 1 цагляная і 3 драўляныя цэрквы, 2 касьцёлы, сынагога, 10 малітоўных школ; гарбарная майстэрня (з 1880 году), тэлеграфная станцыя (з 1882 году), працавалі 84 гандлёвыя пункты. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у Быхаве было 816 будынкаў, на галоўных вуліцах зьявіліся дашчатыя тратуары (1876 год), газавыя ліхтары (1878 год), усталяваны мескі гадзіньнік (1879 год), запрацавалі лякарня (6 ложкаў), аптэка, паштовая і натарыяльная канторы. У 1902 годзе празь места прайшла чыгунка, якая надала моцны імпульс ягонаму эканамічнаму разьвіцьцю. На 1911 год працавалі 6 навучальных установаў, у тым ліку 4-клясная меская, ніжэйшая і рамесная вучэльні, прыходзкія мужчынская і жаночая вучэльні, 2 царкоўна-прыходзкія школы. У жніўні 1913 году адкрыўся першы кінатэатар, запрацавалі мукамольнае і лесапільнае прадпрыемствы. У 1916 годзе ў Быхаве збудавалі мост цераз Дняпро.
У Першую сусьветную вайну 5 сакавіка 1918 году места занялі войскі Нямецкай імпэрыі, пазьней — корпус Ю. Доўбар-Мусьніцкага.
- Старая графіка Быхава
-
Панарама, каля 1840 г.
-
Замак, 1781 г.
-
Дольная брама, 1781 г.
-
Магілёўская брама, 1781 г.
Найноўшы час
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Быхаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. У месьце прызначылі павятовага старшыню БНР[17]. 11 лістапада 1918 году сюды ўвайшлі савецкія войскі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі Быхаў увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. У 1924 годзе Быхаў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну. На 1926 год у месьце было 1120 будынкаў, адбыўся ўвод у эксплюатацыю электрастанцыі. У 1930-я гады савецкія ўлады ўзарвалі званіцу касьцёла Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XVIII стагодзьдзя[18]. У Другую сусьветную вайну з 5 ліпеня 1941 да 28 чэрвеня 1944 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху. Па вайне савецкія ўлады зруйнавалі будынак касьцёла.
1 верасьня 2013 году ў Быхаве прайшоў Дзень беларускага пісьменства, у цэнтры места адбылося ўрачыстае адкрыцьцё скульптурнай кампазыцыі «Баркулабаўскі летапіс». Да юбілейнага сьвята адкрыліся абноўленыя цэнтар культуры, кінатэатар, фізкультурна-аздараўленчы цэнтар, чыгуначная і аўтобусная станцыі; пачалася рэстаўрацыя замка Хадкевічаў і Сапегаў.
- Места на старых здымках
-
Замак, 1905 г.
-
Вуліца Гарадзецкая. Касьцёл, 1905 г.
-
Касьцельная званіца, 1917 г.
-
Вуліца Касьцельная. Кляштар, 1917 г.
-
Рынак. Сынагога, 1897 г.
-
Рынак. Царква-мураўёўка, 1918 г.
-
Сельскагаспадарчая выстава, 1911 г.
-
Мост цераз Дняпро, 1918 г.
Насельніцтва
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дэмаграфія
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/be-x-old/timeline/bce3wft934eigv9mop06zhj9znmgwy1.png)
- XVIII стагодзьдзе: 1755 год — 2522 чал[15]; 1783 год — 2622 чал.[19]
- XIX стагодзьдзе: 1815 год — 5 тыс. чал.[20]; 1815 год — 3219 чал.; 1841 год — 5475 чал.; 1860 год — 6372 чал., зь іх 3294 юдэі[21]; 1897 год — 6,4 тыс. чал.
- XX стагодзьдзе: 1904 год — 7270 чал.; 1913 год — 8,1 тыс. чал.[22]; 1926 год — 7657 чал.; 1930 год — 8,4 тыс. чал.[23]; 1939 год — 11 тыс. чал.; 1959 год — 13 тыс. чал.; 1970 год — 17,4 тыс. чал.[24]; 1982 год — 18,1 тыс. чал.; 1989 год — 20 тыс. чал.; 1991 год — 22,0 тыс. чал.; 1995 год — 20,7 тыс. чал.[25]
- XXI стагодзьдзе: 2004 год — 17,5 тыс. чал.; 2006 год — 16,4 тыс. чал.; 2007 год — 16,4 тыс. чал.[26]; 2009 год — 17 031 чал.[27] (перапіс); 2016 год — 17 012 чал.[28]; 2017 год — 17 082 чал.[29]; 2018 год — 17 185 чал.[2]
Адукацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У Быхаве працуюць 4 сярэднія, музычная школы.
Культура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дзеюць 6 бібліятэк. У 1979 годзе адкрыўся гістарычна-краязнаўчы музэй.
У месьце выдаецца раённая газэта «Маяк Прыдняпроўя».
Забудова
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Вуліцы і пляцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Афіцыйная назва | Гістарычная назва | Былыя назвы |
Астапенкі вуліца | Вясёлая вуліца | |
Валадарскага вуліца | Лазьневая вуліца | |
Дорахава вуліца | Рагачоўская вуліца | |
Інтэрнацыянальная вуліца (з 1940) | Школьная вуліца | Пушкінская вуліца |
Іскаліева вуліца (з 16.06.1966) | Чыгуначная вуліца | |
Камсамольская вуліца | Ціманаўская вуліца | |
Кірава вуліца | Зіноўеўская вуліца | |
Куйбышава вуліца | Траецкая вуліца | |
Леніна вуліца | Гарадзецкая вуліца | Чырвонаармейская вуліца |
Мартынава вуліца (з 16.06.1966) | Сянная вуліца | |
Навумава вуліца | Дзіўная вуліца | |
Надтачаева вуліца | Новая вуліца | |
Нікіціна вуліца | Петрапаўлаўская вуліца | |
Нікіцінскі спуск | Петрапаўлаўскі спуск | |
Пралетарская вуліца | Француская вуліца | |
Рэвалюцыйная вуліца | Касьцельная вуліца | |
Рэвалюцыйны завулак | Касьцельны завулак | |
Савецкая вуліца (з 1918) | Магілёўская вуліца | Раманаўская вуліца (1913—1918) |
Сацыялістычная вуліца (з 1938) | Мяшчанская вуліца | |
Смалячкова вуліца | Палявая вуліца | |
Якубава вуліца (з 16.06.1966) | Вакзальная вуліца |
Эканоміка
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Прадпрыемствы харчовай, дрэваапрацоўчай прамысловасьці.
Пералік прамысловых прадпрыемстваў Быхава |
---|
|
Турыстычная інфармацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Інфраструктура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дзее Быхаўскі гістарычна-краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Дняпро»[30].
Славутасьці
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Замак (1610—1619)
- Кляштар канонікаў рэгулярных лятэранскіх (XVII ст.)
- Могілкі: хрысьціянскія; юдэйскія
- Сынагога (XVII ст.)
- Царква Сьвятой Тройцы (сярэдзіна XIX ст.)
Страчаная спадчына
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (XVIII ст.)
- Царква (2-я палова ХІХ ст.; мураўёўка)
Галерэя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Краявіды Быхава
-
Замак усярэдзіне
-
Рэшткі бастыёну
-
Мужчынская гімназія
-
Дзяржаўная скарбніца
Асобы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Браніслаў Плотнікаў (1940—2005) — беларускі філёляг
- Ян Пётар Сапега (1569—1611) — вайсковы дзяяч Вялікага Княства Літоўскага
Заўвагі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ НГАБ у Менску, ф. 1727, воп. 1, спр. 8, с. 46.
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ Сінкевіч М. Малеч. Магдэбурскае права. // «Гістарычная брама» № 6 (10), 1998.
- ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ а б Гісторыя Быхаўшчыны (рас.). Быховский районный исполнительный комитет. Праверана 21 жніўня 2011 г.
- ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 43.
- ^ Dacewicz L. Antroponimia Białegostoku w XVII—XVIII wieku. — Białystok, 2001. S. 92.
- ^ а б Насевіч В. Быхаў // ВКЛ. Энцыкл. — Мн.: 2005 Т. 1. С. 359
- ^ Насевіч В., Удальцоў В. Быхаў // ЭГБ. — Мн.: 1994 Т. 2. С. 145.
- ^ Чтения в Императорском Обществе Истории и Древностей Российских при Московском Университете. Кн. 1. — М., 1912. С. 42.
- ^ Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 101.
- ^ Служилые люди Сибири конца XVI – начала XVIII века. — М.; СПб., 2020. С. 149.
- ^ Белорусы в Сибири. — Новосибирск: Изд-во Ин-та истории СО РАН, 2000. С. 42.
- ^ Русско-белорусские связи во второй половине XVII в. (1667—1686 гг.). Сборник документов. — Мн., 1972. С. 158—160.
- ^ Русско-белорусские связи во второй половине XVII в. (1667—1686 гг.). Сборник документов. — Мн., 1972. С. 193—195.
- ^ Акты, издаваемые Виленскою археографическою комиссиею. — Т. 4. Акты Брестского гродского суда. — Вильна, 1870. С. 46—48.
- ^ а б в Насевіч В. Быхаў // ВКЛ. Энцыкл. — Мн.: 2005 Т. 1. С. 360.
- ^ Цітоў А. Геральдыка Беларускіх местаў. — Менск, 1998.
- ^ Вялікі гістарычны атлас Беларусі. У 4 т. Т. 4. — Мінск, 2018. С. 19.
- ^ Кулагін А. Каталіцкія храмы Беларусі. — Менск, 2008. С. 395.
- ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 5. Кн. 1. — Менск, 2008. С. 227.
- ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 5. Кн. 1. — Менск, 2008. С. 228.
- ^ Sulimierski S. Bychów // Słownik geograficzny... T. I. — Warszawa, 1880. S. 489.
- ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 5. Кн. 1. — Менск, 2008. С. 229.
- ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 5. Кн. 1. — Менск, 2008. С. 230.
- ^ Насевіч В., Удальцоў В. Быхаў // ЭГБ. — Мн.: 1994 Т. 2. С. 146.
- ^ БЭ. — Мн.: 1996 Т. 3. С. 378.
- ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 5. Кн. 1. — Менск, 2008. С. 225.
- ^ Перепись населения — 2009. Могилевская область (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн., 2007.
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1996. — Т. 3: Беларусы — Варанец. — 511 с. — ISBN 985-11-0068-4
- Волкаў М. Быхаў у першай палове XVII ст. // Сапегі: асобы, кар’еры, маёнткі. — Менск, 2018. — С. 167—193.
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 1: Абаленскі — Кадэнцыя. — 684 с. — ISBN 985-11-0314-4
- Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 5, кн. 1. Магілёўская вобласць / рэдкал.: Г.П. Пашкоў (дырэктар) [і інш.]. — Менск: БелЭн, 2008. — 728 с. ISBN 978-985-11-0409-9.
- Памяць: Гіст.-дакум. хроніка Быхаўскага р-на. — Мн.: БелСЭ, 1990. — 576 с. ISBN 5-85700-027-0.
- Цітоў А. Геральдыка Беларускіх местаў / Маст. А. Бажэнаў. — Менск: «Полымя», 1998. — 287 с.: іл. ISBN 985-07-0131-5.
- Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1994. — Т. 2: Беліцк — Гімн. — 537 с. — ISBN 5-85700-142-0
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom I: Aa — Dereneczna. — Warszawa, 1880.
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Быхаў, Radzima.org
- Быхаў — парафія Беззаганнага Зачацця Найсвяцейшай Панны Марыі, Catholic.by
- Быхаў, Globus.tut.by
- Неафіцыяльны сайт Быхава
|