Dinastia Xin
La dinastia Xin (
Ascension de Wáng Măng
[modificar | Modificar lo còdi]Originas de Wáng Măng
[modificar | Modificar lo còdi]Wáng Măng (tanben nomenat Jujun
Primièras foncions, parentèla, e imatge confucèu
[modificar | Modificar lo còdi]Fin finala, s'apròcha de Wang Feng
Dins sa rapida promocion, se pòt veire l'ajuda d'una poderosa parentèla, mas tanben a l'efièch de l'imatge que se dona, aquela d'incarnacion viventa de las vertuts confucèas. S'ocupa de son oncle mentor melhor encara que son quita filh, e lo curarà pendent sa malautiá. Promogut, dona una partida dels sieus emoluments als subaltèrns o fa de dònas de caritats. Ten a còr, coma o vòl l'ideal de politesa confucèa, de refuzar tres còps abans d'acceptar de dons e promocions. Gardarà tot lo long de sa vida aquele actitude qu'es malaisit de far la partida de la sinceritat e d'un sens politic avisat. En 8 AbC., rempla!a un oncle recentament defunt (Wang Gen
Retirada e retorn
[modificar | Modificar lo còdi]En -7, son ascension subís un còp d'arrèst amn la mòrt de l'Emperaire Han Chengdi. L'imperatritz etson clan prenon lo poder real al nom de son filh jove Han Aidi (
Sostengut a la cort, torna a la capitala en 2 AbC.. Un an après, Han Aidi morí. Lo sagèl imperial se trapa encara entre las mans de l'imperatritz doarièra Wang, que nomena l'an seguent Wang Mang regent del novèl emperaire Han Pingdi
Un Primièr ministre fòrça confucèu
[modificar | Modificar lo còdi]A 49 ans, ven primièr ministre, dominant totes los nòbles e dignitaris. Contunha de prene sonh son imatge: torna una partida dels sieus emoluments e condamna a mòrt per suicidi son fill aïnat Wang Yu
Han Pingdi ven malaut. Pendent sa malautiá, Wang Mang manca pas l'escasença de manifestar son abnegacion al suzeran declarant voler morir a sa place s'aquò èra possible. L'emperaire pasmens morí en l'an 6.
Transmission del mandat célest
[modificar | Modificar lo còdi]Wang Mang causís per li succedir Ruzi
La propaganda en favor de Wang Mang contunha, sul tèma del mandat del Cèl, un fòrça ancian concèpte que vòl que tota dinastia conesca un apogèu e un declin, al tèrma de que surgís un savi sobeiran designat pel Cèl, que fonderà la dinastia seguenta. D'obratges son escrich sus aquel tèma. De fuming
Wang Mang emperaire
[modificar | Modificar lo còdi]Emperaire, Wang Mang cerca a aplicar aquela « politica novèla » (xin zheng
Mai lo fach que fòrça d'ideals socials e politics confucèus èran subretot de bèlas idèas qu'èran pas jamai fins alara plaçat a l'esprova de la realitat, Wang Mang aviá fòrça sosestimat las dificultats de lor realizacion. Lo desmantelament dels grands domènis prevesent la reparticion de las tèrras als païsans que pagarián l'impòst a l'Estat, decidit en l'an 9, foguèt anullat tres ans après, debans la resisténcia dels grands proprietaris. Fàcia a las dificultats, Wang Mang modifica de contunh los òrdres e la moneda. Mesfisant al vejaire d'aqueles que demoran dins las regions frontalièras que considèra pauc civilizadas, reduch lo títol dels nòbles d'aqueles fèus, provocant de susmautas.
Las refòrmas de la dinastia Xin
[modificar | Modificar lo còdi]Regime de la tèrra e del servatge
[modificar | Modificar lo còdi]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Well-field_system-en.svg/140px-Well-field_system-en.svg.png)
- Sistèma dich « potz-camp » (
井田 jǐngtián): Las tèrras son cultivadas per grops de nòu pèças formant un carrat (la pèça centrala es lo « potz »). Uèit fogals païsans cultivan cadun una pèça que garda la culhida; la pèça centrala que lo produch torna al senhor es cultivada pels uèit fogals en comun. - Las tèrras tornan a l'Estat. Es enebit de las vendre e sonque avèm lo gausiment. Als païsans se los atribuís una superfícia dependent de la fòrça de trabalh de la familha, evaluida segon lo sèxe e l'edat dels membres. Las tèrras non cultivablas per manca de braces tornan a l'Estat.
- Lo servatge e l'esclavage demoran, mas los sèrvs e esclaus pòdon pas èsser venduts.
- Los camps pòdon pas èrrer daissats en èrm jos pèna de multa. Los vagabonds devon èssser meses trabalh.
Comèrci e finanças
[modificar | Modificar lo còdi]- Contraròtle de l'Estat sus siès activitats (
六 筦事業 Liù guǎn shìyè)
Los mercats (
- Las salinas, las destillariás d'alcoòl, las fonderiás de fèrra e de moneda, l'expleitacion dels paluns e èrms tornan a l'Estat.
- D'impòstes son prevists suls beneficis de las vendas d'unes produchs e los revenguts d'unas activitats.
Crisis e transicion
[modificar | Modificar lo còdi]Las escasenças climaticas
[modificar | Modificar lo còdi]Lo malastre vòl que lo lièch de l'imens fluvi Jaune que de contunh s'obstruís de limon ne ven a un punt critic, fins a que lo fluvi a desbondar, serpejar, e fin finala desplaçar sa bòca del nòrd del Shandong a mai de cent de quilomètres mai al sud (ans 2, 5, e 11 ApC). Aquel eveniment fluvial rare provòca l'aigada de planas entièras: los camps de cerealas son negats, los blats poirisson dins l'aiga o son levats, las culhidas son pas meissonadas. Los abitants pastisson donc de terribles ans de faminas, de caòs e d'epidèmias. La fam los buta cap a las contradas mejancièras que pilhan, aumentant encara la superfícia de las zonas tocadas.
Frondas e susmautas
[modificar | Modificar lo còdi]Aquela catastròfa fluviala e lo caòs associat fan bascular la paisanariá dins l'oposicion. La cresença chinesa ligant la noblesa del sobeiran e la bona santat de l'empèri, los tèrratrem e aigadas màger son aicí interpretadas coma la volontat de cèl de punir l'usurpator Wang Mang. La paisanariá, supersticiosa, es encouratjada per la noblesa e los mercands malcontents de las refòrmas a se revoltar. Tanben, vèrs 17 ApC, d'armadas se constituisson. I a de susmautas païsanas dels Lülín (
La batalha de Kunyang
[modificar | Modificar lo còdi]La batalha de Kunyang se debana en 23 ApC. Es un exemple d'estrategia e de guèrra psicologica. Après de victòrias rebèlas, l'Emperaire Wang Mang se decidís a mandar una armada de 430 000 òmes. Las tropas Liú-Lülin (~10 000) son divisadas en doas unitats. L'unitat de Liú Xiù se retira dins la vila de Kunyang e los soldats menaça de desertar. Lo subtil Liú Xiù anoncia que seriá una erròr terrible: es necessari de far blòc, de tenir plan fèrm la vila, e de cridar las ajudas que caseràn sus los assetjants fatigats e deprimits. Liú Xiù e tretze cavalièrs s'eclipsan de nuèch, lèvan de tropas novèlas e torna cridar aquelas de Liú Yǎn e dels autres Lülin. Ensemble, provòcan le general leialista qui, atacant amb una armada equivalenta de 10 000 òmes, es desfach e tuat al combat. Las tropas leialistas demoradas al sètge de Kunyang son estupefachas e s'inquiètan. Quand las tropas rebèlas venon los atacar per rèire, lors aliats embarrats sortisson, e los soldats leialistas desèrtan dins lo caòs, aumentant lor pèrdas. A l'anóncia d'aquela desfacha imperiala, de susmautas naisson pertot dins l'empèri. La pichina armada rebèla venquèt una armada de 430 000 òmes que jamai tornèt se constituir.
La presa del poder Lülin
[modificar | Modificar lo còdi]Las tropas rebèlas prenon Wǎnchéng (
Soulevament Chìméi e retorn de Liú Xiù
[modificar | Modificar lo còdi]Liú Xiù, missionat per sometre lo nòrd du Henan en 23, i es fin finala victoriós coma dins lo Hebei en 24, puèi al Shanxi e al Shaanxi en 25. Refuda de tornar a la capitala, consolida sas posicions sus aquela riba nòrd del fluvi Jaune e espèra que los insurgents Chìméi capviran los Lülín incompetents de l'Emperaire Gèngshĭ. A partir de 24, los generals leialistas s's'entregafan, favorisant l'avançada dels 300 000 Chìméi que prenon Chang'an en 25 amb la rendeson de l'Emperaire Gèngshĭ. Encara un còp, la patz tarda a venir alara que los soldats Chìméi contunhan a agir abusivament. De palais son brutlats, lo pilhatge dels vilatges contunha, malgrat las cridas a l'òrdre de l'Emperaire fantòche (p:Liú Pénzĭ, t:
Establiment de la novèla dinastia Han
[modificar | Modificar lo còdi]Lo subtil Liú Xiù (ara Emperaire Guāngwǔ, (
Emperaires e èras de la dinastia Xin
[modificar | Modificar lo còdi]Annadas | Nom de l'èra (nianhao) | Pinyin | Traduccion | Emperaire |
---|---|---|---|---|
9-13 | Shǐjiànguó | Novèla fondacion del país | Wang Mang | |
14-19 | Tiānfèng | Fenix celèst | ||
20-23 | Dìhuáng | Emperaire de tèrra |
Annadas | Grop | Grop (oc) | Emperaire |
---|---|---|---|
23-25 | Lülín | (Armada de la) Sèlva Verda | Liú Xuán |
25 | Chìméi |
(Armada de las) Ussas Rojas | Liú Pénzĭ
) |