Marek Aureliusz
![]() | |
Cesarz rzymski | |
Okres |
od 7 marca 161 |
---|---|
Poprzednik | |
Następca | |
Dane biograficzne | |
Dynastia | |
Data i miejsce urodzenia |
26 kwietnia 121 |
Data i miejsce śmierci |
17 marca 180 |
Przyczyna śmierci | |
Ojciec |
Anniusz Werus |
Żona | |
Dzieci | |
Moneta | |
![]() |
Marek Aureliusz Antoninus, Marek Anniusz Aureliusz Werus (Marcus Aurelius Antoninus, Marcus Annius Aurelius Verus; ur. 26 kwietnia 121 w Rzymie, zm. 17 marca 180 w Vindobonie) – w latach 161–180 cesarz rzymski, pisarz i filozof[2].
Życie
[edytuj | edytuj kod]Młodość
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w 121 r. w południowej części Rzymu jako Marcus Annius Verus. Jego ojciec, Anniusz Werus, był osobą zamożną, właścicielem kilku cegielni. Rodzina należała do arystokracji, a pradziadek Marka, Lucjusz Katyliusz Sewer , był dwukrotnym konsulem, namiestnikiem Azji i Syrii i prefektem miasta[3]. Gdy Marek miał 3 lata ojciec zmarł, a dzieckiem zaopiekował się cesarz Hadrian. W 138 Hadrian zaadoptował Antonina, przeznaczając go na swojego następcę. Antonin był spowinowacony z Markiem, będąc mężem jego ciotki Faustyny. W tym samym roku, po śmierci Hadriana, Antonin został cesarzem Antoninusem Piusem, a w 139 podniósł Marka do godności cezara.
Marek otrzymał staranne, wszechstronne wykształcenie. Interesował się szczególnie retoryką i filozofią. Uczył się u rzymskich i greckich stoików i retorów (m.in. Juniusza Rustyka, Heroda Attyka, Apoloniusza z Chalcedonu[4].
Przed objęciem rządów
[edytuj | edytuj kod]Od czasu objęcia rządów przez Antoninusa, aż do jego śmierci (23 lata) Marek ciągle przebywał w towarzystwie cesarza, przygotowując się do objęcia rządów w przyszłości. Traktował swojego przybranego ojca z szacunkiem i traktował go jako wzór cnotliwego władcy[5][6].
W 145 Marek poślubił córkę Antoninusa Piusa, Faustynę. Podczas 30 lat małżeństwa miał z nią 13 dzieci, z których sześcioro dożyło wieku dorosłego, a jeden z synów (Kommodus) został cesarzem[5].
Antoninus Pius zmarł w 161. Do objęcia władzy po nim przygotowywani byli Marek oraz jego przybrany brat Lucjusz, którym przysługiwał tytuł cezara. To Marek został uznany przez Antoninusa za bardziej godnego następstwa i to on został obrany cesarzem po jego śmierci. Marek podzielił się jednak z Lucjuszem władzą, i zamiast mianować go cezarem, obdarzył go tytułem augusta. Zaręczył go z własną córką, trzynastoletnią Lucillą i uczynił go współcesarzem. Lucjuszowi nadano cognomen Werus (które kiedyś nosił Marek), przez co można wnioskować, że Marek uczynił się ojcem Lucjusza[7]. Marek Aureliusz i Lucjusz Werus rządzili wspólnie, aż do śmierci tego ostatniego w 169[8].
Okres rządów
[edytuj | edytuj kod]Marek Aureliusz prowadził skromne, spokojne życie, zgodne z surowymi zasadami stoickimi. Miał głębokie poczucie obowiązku służenia krajowi i obywatelom. Dbał o dobre stosunki z senatem, przeprowadził reformy w dziedzinie administracji i prawa cywilnego.
Czasy rządów Marka Aureliusza przypadły na okres bardzo trudny: wojny (wywoływane również przez ekspansywną politykę Rzymu) i klęski żywiołowe (wylewy Tybru w 161, trzęsienia ziemi w Kyzikos (165) i Smyrnie (178), głód, rozruchy uliczne, pożary, plaga szarańczy, epidemia dżumy). Głównymi wrogami Rzymu były wówczas plemiona germańskie i Królestwo Partów.
W 161 Partowie najechali wschód Cesarstwa. Wojska rzymskie ponosiły początkowo porażki. Lucjusz wyruszył na wschód i wraz z doświadczonymi generałami Stacjuszem Priskusem i Awidiuszem Kasjuszem pokonał w kampanii wojennej Partów, najeżdżając ich królestwo i zdobywając Ktezyfon i Seleucję (163-166)[8]. Wojska rzymskie podjęły również działania przeciwko Medii, gdzie odniosły pewne sukcesy[9]. Wracające ze Wschodu wojska sprowadziły do Imperium epidemię nazwaną "Zarazą Antoninów" (165). Epidemia spustoszyła cały kraj, prowadząc do znacznego osłabienia demograficznego i gospodarczego[10].
Tuż po zakończeniu tej kampanii, w 166 północnej Italii zaczęli zagrażać Kwadowie i Markomanowie i sam Marek zaczął planować wyprawę przeciwko tym plemionom[11]. Zaczął się okres wojen markomańskich (167-180). Polityka Marka była zróżnicowana, obok walki zbrojnej, umacniał granicę na Dunaju, uciekał się do negocjacji, a także zgadzał się na osiedlenie części plemion w Dacji, Pannonii, Mezji, Germanii i Italii[12].
Marek i Lucjusz wyruszyli przeciwko tym plemionom, spędzając zimę w Akwilei. W 169 po ataku apopleksji umarł Lucjusz, a Marek wrócił do Rzymu, by wziąć udział w pogrzebie. Pojawiły się plotki, że Lucjusz został zabity przez Marka, jego żonę Faustynę, lub żonę Lucjusza Lucyllę. Kasjusz Dion w Historia Augusta podaje, że Lucjusz planował zabić Marka by zająć jego miejsce, lecz został przezeń otruty. Poglądy te są sceptycznie traktowane przez współczesnych historyków[13]. W 169 Maurowie zaatakowali i spustoszyli hiszpańską Betykę. Marek wysłał w jej obronie Aufidiusza Wiktoryna[14]
Marek kontynuował działania wojenne w prowincjach naddunajskich i w 170 przystąpił do ofensywy w Dolnej Pannonii. Tymczasem Kwadowie i Markomanowie przekroczyli granice w innym miejscu i wkroczyli do Italii, zdobyli miasto Opitergium i oblegali Akwileję, pustosząc okolice, zaatakowali również Dację, Mezję Górną, a także (Kostobocy) Achaję[15]. W 172 wojska Marka przekroczyły Dunaj i zaatakowały terytoria Markomanów, odnosząc zwycięstwo, a Marek przyjął przydomek Germanicus[16]. W 173 Marek rozpoczął kolejną kampanię, tym razem przeciwko Kwadom. Pokonał ich i wyruszył przeciwko sarmackim Jazygom. Po ich pokonaniu przyjął przydomek Sarmaticus[17]. Marek zawarł z pobitymi plemionami pokój. Kwadowie i Markomanowie nie mogli się osiedlać w odległości mniejszej niż 5 mil, a Jazygowie 10 mil. Rzymianie założyli również strażnice pilnujące granic. Prawdopodobnie również musieli dostarczać rekruta[18].
W 175 we wschodnich prowincjach wybuchł bunt Awidiusza Kasjusza. Udało się go stłumić zanim Marek wyruszył na Wschód, dzięki wierności rządcy Kapadocji, Marcjusza Werusa[8][19].
W 175 Marek odbył długą podróż po wschodnich prowincjach, (Egipt, Syria, Cylicja) wraz z żoną Faustyną i synem Kommodusem. W trakcie podróży, jesienią 175, umarła Faustyna. Wieś, w której zmarła przemianowano na Faustinopolis[20]. W Smyrnie słuchał przemów Elusza Arystydesa[21]. W Atenach, Marek i Kommodus zostali wtajemniczeni w misteria eleuzyjskie[22]. Kasjusz Dion podaje, że podczas pobytu w Atenach Marek ustanowił cztery katedry (płatne posady) dla nauczycieli głównych kierunków filozoficznych: perypatetyckiej, platońskiej, epikurejskiej i stoickiej, a także katedrę retoryki. Prawdopodobnie stało się to jednak wiele lat wcześniej, a w 176 Marek jedynie słuchał tu wykładów[23].
Już przed wyjazdem na Wschód, Marek zaczął przygotowywać swego syna, Kommodusa, do objęcia rządów po sobie. Podzielił się z nim władzą, a po powrocie obaj otrzymali tytuł imperatores i odbyli wspólny tryumf[24].
W 178 wyruszył na kolejną wyprawę wojenną przeciwko plemionom naddunajskim, które skonfliktowały się ze sobą i nie zachowywały warunków pokoju. Za pomocą działań militarnych i dyplomatycznych, Marek zaprowadzał porządek, dążąc do stopniowej romanizacji tych plemion[25]. Zmarł 17 marca 180 roku w Vindobonie (dzisiejszy Wiedeń) lub w Sirmium. Przyczyna śmierci nie jest pewna. Historia Augusta sugeruje, że zmarł na dżumę[1].
Po śmierci został ubóstwiony. Pochowano go w Mauzoleum Hadriana.
Poselstwo do Chin
[edytuj | edytuj kod]Chińska Księga Późniejszych Hanów (Houhanshu) zanotowała informację, iż w roku 166 drogą morską przez Ocean Indyjski do kraju Jinan (Annam) przybyło poselstwo króla Andun z Daqin (Rzymu), oferując kość słoniową, rogi nosorożca i szylkret[26]. Imię Andun (
Dzieci
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/ANTONINUS_PIUS-MARCUS-RIC_III_417a-803615.jpg/350px-ANTONINUS_PIUS-MARCUS-RIC_III_417a-803615.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/MARCUS_AND_LUCIUS-Gnecchi_6-711492.jpg/350px-MARCUS_AND_LUCIUS-Gnecchi_6-711492.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Marcus_Aurelius_Aureus_176_RIC_0358.jpg/350px-Marcus_Aurelius_Aureus_176_RIC_0358.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/COMMODUS-RIC_III_661-681146_DIVO_MARCO.jpg/350px-COMMODUS-RIC_III_661-681146_DIVO_MARCO.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e8/Aureus_struck_under_Antoninus_Pius_depicting_Faustina_the_Younger.jpg/350px-Aureus_struck_under_Antoninus_Pius_depicting_Faustina_the_Younger.jpg)
- Annia Aurelia Galeria Faustina (147 – po 165), babka cesarzowej Annii Faustiny;
- Gemellus Lucillae (zm. ok. 150), brat-bliźniak poniższej;
- Annia Aurelia Galeria Lucilla (148/150–182), siostra-bliźniaczka powyższego, żona współcesarza, Lucjusza Werusa;
- Titus Aelius Antoninus (po 150 – przed 7 marca 161);
- Titus Aelius Aurelius (po 150 – przed 7 marca 161);
- Hadrianus (152 – przed 7 marca 161);
- Domitia Faustina (po 150 – przed 7 marca 161);
- Fadilla (159 – po 192), babka cesarzowej Annii Faustiny;
- Annia Cornificia Faustina Minor (160 – między 211–217);
- Titus Aurelius Fulvus Antoninus (161–165), brat-bliźniak poniższego;
- Lucius Aurelius Commodus (161–192), brat-bliźniak powyższego, cesarz rzymski;
- Marcus Annius Verus Caesar (162–169);
- Vibia Aurelia Sabina (170 – przed 217).
Filozofia
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
Marek Aureliusz był osobą gruntownie wykształconą w kulturze greckiej, znawcą retoryki i filozofii. Jako cesarz dbał o rozwój filozofii, ustanawiając w Atenach (w 177 r.n.e.) cztery katedry (pensje dla nauczycieli) głównych nurtów filozofii: perypatetyckiej, platońskiej, epikurejskiej i stoickiej, a także katedrę retoryki. Były to pierwsze publiczne katedry filozofii w imperium[28].
Uznaje się go za filozofa stoickiego, ostatniego znaczącego przedstawiciela tego nurtu w starożytności[29]. Szczególnym uznaniem darzył Epikteta, odkąd w r. 121 n.e. za namową swego nauczyciela Juliusza Rustyka, przeczytał jego Diatryby. Jego filozofia ma też pewne cechy eklektyczne |(m.in. wpływy Epikura, sceptyka Ainezydema i medioplatoników)[29].
Przydomek "filozof", który otrzymał już za swojego życia, nie odnosił się do jego dzieł filozoficznych (Rozmyślania nie były znane za jego życia), ale do postawy życiowej i sposobu sprawowania rządów. Przydomek ten wskazywał na jego dążenie do oparcia życia na cnocie i kierowania się rozumem. Filozofia była tu rozumiana jako sposób życia i dążenie do osiągnięcia wewnętrznej dyscypliny poprzez ćwiczenia duchowe, a nie jako dyscyplina teoretyczna pozwalająca rozumieć świat[30]. Filozofowie cieszyli się łaską cesarza. Dio Kasjusz podaje, że niektórzy ludzie udawali filozofów, by wkraść się do łask[31][32].
U potomnych, Marek Aureliusz znany jest przede wszystkim jako autor Rozmyślań, na podstawie których dokonuje się rekonstrukcji jego poglądów. Rozmyślania prezentują filozofię rzymskiego stoicyzmu, która w przeciwieństwie do stoicyzmu hellenistycznego skupiała się na problemach moralnych (z istotnym elementem religijnym), pomijając kwestie kosmologiczne czy logiczne[29]. Filozofia jest tu rozumiana jako sztuka życia, a nie jako dyscyplina teoretyczna, pozwalająca wyjaśniać świat[30].
Doktryna jest przesiąknięta sceptycyzmem i rezygnacją. Filozofia Rozmyślań pozbawiona jest dydaktycznego charakteru, którym przesiąknięte były m.in. dzieła Seneki Młodszego. Mają one postać prowadzonego ze sobą, prywatnego monologu, w którym wyrażana jest niepewność świata i samego siebie. Celem jest szczęście, które zdaniem stoików jest osiągalne jedynie poprzez cnotę: bycie człowiekiem prawym i spokojne znoszenie tego, co przynosi los[33].
Religia
[edytuj | edytuj kod]Za jego panowania miały miejsce prześladowania skierowane przeciwko wspólnotom chrześcijańskim, choć ich liczba i skala nie jest potwierdzona. Nie jest pewne na ile te prześladowania były zamierzone przez samego Marka, a na ile były działaniami władz prowincjonalnych, czy spontanicznymi rozruchami. Ok. roku 165 prefekt Rzymu Junius Rustyk skazał Justyna Męczennika, późniejszego świętego, na śmierć przez ścięcie[11]. Najlepiej udokumentowane są krwawe "prześladowania lyońskie", do których doszło ok. 176[34].
Wizerunek
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Young_Marcus_Aurelius_Musei_Capitolini_MC279.jpg/200px-Young_Marcus_Aurelius_Musei_Capitolini_MC279.jpg)
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/%C3%96ffentlicher_Auftritt_des_Kaiserphilosophen_%E2%80%93_Ausschnitt_aus_einem_Basrelief.jpg/200px-%C3%96ffentlicher_Auftritt_des_Kaiserphilosophen_%E2%80%93_Ausschnitt_aus_einem_Basrelief.jpg)
Zachowały się liczne wizerunki przedstawiające Marka Aureliusza, z różnych okresów jego życia. Z okresu młodzieńczego zachowało się popiersie przechowywane obecnie w Muzeum Kapitolińskim. Jest prawdopodobne, że zostało ono wykonane w okresie, gdy Antonin dokonał adopcji Marka (miał on wtedy 17 lat), a popiersie miało być częścią oficjalnej ikonografii rodziny cesarskiej, przez co niekoniecznie oddaje indywidualne rysy modelu[35]. Zachowały się również reliefy z Efezu przedstawiające karierę Lucjusza Werusa. Reliefy przedstawiają scenę adopcji Marka, jednak wykonane je wiele lat po tym wydarzeniu[35].
Znane jest 11 płaskorzeźb dużych rozmiarów przedstawiających Marka w okresie rządów. 8 pochodzi z niezachowanego łuku Marka Aureliusza, wybudowanego w 176 po zwycięskich wojnach z Germanami. Wykorzystane zostały powtórnie przez Konstantyna do ozdoby attyki jego własnego łuku. Trzy kolejne płaskorzeźby znajdują się obecnie w Palazzo dei Conservatori. Są bardzo podobne do poprzednich i można przypuszczać (choć bywa to kwestionowane), że pochodzą z tego samego łuku triumfalnego z 176[35]. Wyobrażony na tym łuku cykl płaskorzeźb przedstawiał prawdopodobnie historię wojny z Germanami, prowadzącą do zwycięstwa Rzymian. Również te wyobrażenia mają charakter w dużym stopniu symboliczny[35].
Więcej cech indywidualnych zawiera wizerunek cesarza na kolumnie Marka Aureliusza. Została ona jednak wykonana już po jego śmierci[36]. Autentyczny wizerunek może też znajdować się na przechowywanej w Luwrze kamei z podwójnym portretem: Marka Aureliusza i Werusa, a wykonanej przed śmiercią Werusa w 169. Kamea przedstawia Marka Aureliusza w wieku czterdziestu kilku lat[36].
Najsłynniejszym wizerunkiem cesarza jest pomnik konny Marka Aureliusza. Znajdował się początkowo na Lateranie, a w 1538 został przeniesiony przez papieża Pawła III na Kapitol[37]. Ten najlepszy wizerunek cesarza ocalał dzięki przekonaniu późniejszych chrześcijan, że przedstawia cesarza Konstantyna I Wielkiego, który dopiero w 132 lata po śmierci Marka Aureliusza edyktem mediolańskim dał wszystkim mieszkańcom obu części imperium swobodę wyznania.
Wizerunek Marka Aureliusza widnieje też na licznych monetach z epoki jego rządów. Na najwcześniejszych z nich (139) Marek przedstawiony jest jako młody cezar. Na ich rewersie znajdują się nazwy lub symbole ubóstwionych pojęć abstrakcyjnych: młodości (Iuventas), wesołości czy młodzieńczej bujności (Hilaritas), nadziei (Spes), honoru (Honos), wierności (Fides), zgody (Concordia), a także wizerunek Minerwy w hełmie z włócznią i tarczą[38]. W 145 z okazji zaślubin Marka i Faustyny wybito monetę z wizerunkiem małżonków. Późniejsze emisje monet związane są z wydarzeniami z okresu cesarstwa, np. kampaniami wojennymi[39].
Obecność w kulturze
[edytuj | edytuj kod]Postać Marka Aureliusza pojawiła się w filmie Gladiator Ridleya Scotta, w którym zagrał ją Richard Harris. W filmie występują elementy fikcyjne, np. Marek Aureliusz zostaje zamordowany przez swojego syna Kommodusa, chcącego w ten sposób przejąć władzę.
Postać Marka Aureliusza występuje również w powieści Teodora Jeske-Choińskiego pt. Gasnące Słońce, której akcja rozgrywa się właśnie w czasach panowania tego cesarza.
Markowi Aureliuszowi poświęcony jest także wiersz Zbigniewa Herberta pt. Do Marka Aurelego z tomu "Struna światła"[40].
Dzieła
[edytuj | edytuj kod]Jedynym dziełem Marka Aureliusza są Rozmyślania. Ponadto, przetrwała jego korespondencja z nauczycielem retoryki Frontonem, którą prowadził przez trzydzieści lat. Zawiera ona liczne szczegóły dotyczące życia na dworze cesarskim i obyczajów epoki[41].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Grimal 1994 ↓, s. 190.
- ↑ Marek Aureliusz, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-09-30] .
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 32.
- ↑ Reale 1999 ↓, s. 149.
- ↑ a b Hadot 2004 ↓, s. 7.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 75-83.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 137.
- ↑ a b c Hadot 2004 ↓, s. 8.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 149.
- ↑ Hadot 2004 ↓, s. 9.
- ↑ a b Grimal 1994 ↓, s. 152.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 154.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 159.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 162.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 161.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 164.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 165-168.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 169-170.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 170-173.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 178.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 180.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 181.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 182.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 183.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 189.
- ↑ Raoul McLaughlin: Rome and the Distant East: Trade Routes to the Ancient Lands of Arabia, India and China. London: Continuum International Publishing Group, 2010, s. 134. ISBN 978-1-84725-235-7.
- ↑ Lionel Casson: Podróże w starożytnym świecie. Wrocław: Ossolineum, 1981, s. 87. ISBN 83-04-00543-3.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 128.
- ↑ a b c Reale 1999 ↓, s. 150.
- ↑ a b Hadot 2004 ↓, s. 45.
- ↑ Hadot 2004 ↓, s. 27-28.
- ↑ Dio Kasjusz, LXXII
- ↑ Hadot 2004 ↓, s. 46.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 29-30.
- ↑ a b c d Grimal 1994 ↓, s. 23.
- ↑ a b Grimal 1994 ↓, s. 25.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 26.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 27.
- ↑ Grimal 1994 ↓, s. 28-29.
- ↑ Do Marka Aurelego [online], Fundacja Herberta [dostęp 2024-01-06] (pol.).
- ↑ Hadot 2004 ↓, s. 7-8.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Pierre Grimal , Marek Aureliusz, A. Łukaszewicz (tłum.), Warszawa: PIW, 1994 .
- Pierre Hadot, Twierdza wewnętrzna. Wprowadzenie do "Rozmyślań" Marka Aureliusza, Kęty: Antyk, 2004 .
- Ch. Parain , Marek Aureliusz, Julian Rogoziński (tłum.), Warszawa 1962 .
- Giovanni Reale, Historia filozofii starożytnej, t. 4, Lublin: Wydawnictwo KUL, 1999 .
- Giovanni Reale, Historia filozofii starożytnej, t. 5, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012 .
- Rzymski stoicyzm. W: Historia filozofii. Pod redakcją G. F. Aleksandrowa, B. E. Bychowskiego, M.B. Mitina, Pawła Judina. Tłum. z rosyjskiego Aleksander Neyman, Roman Korab-Żebryk, Bogdan Kupis. T. I: Filozofia starożytna i średniowieczna. Warszawa: Książka i Wiedza, 1961, s. 387–409. (pol.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Rachana Kamtekar , Marcus Aurelius, [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy, CSLI, Stanford University, 22 grudnia 2017, ISSN 1095-5054 [dostęp 2018-08-07] (ang.).
- John Sellars , Marcus Aurelius, Internet Encyclopedia of Philosophy, ISSN 2161-0002 [dostęp 2018-06-27] (ang.).
Marcus Aurelius (AD 121–80) (ang.), Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-10].
- ISNI: 000000011031946X
- VIAF: 102895066
- ULAN: 500115701
- LCCN: n80051702
- GND: 118577468
- NDL: 00431918
- LIBRIS: zw9cdphh3v38g0d
- BnF: 11914476c
- SUDOC: 027008614
- SBN: CFIV010390
- NLA: 35966523
- NKC: jn19981001808
- BNE: XX932158
- BNR: 000136425
- NTA: 06867452X
- BIBSYS: 90564087
- CiNii: DA00596148
- Open Library: OL133986A
- PLWABN: 9810673347405606
- NUKAT: n96103790
- J9U: 987007264913605171
- PTBNP: 272140
- CANTIC: a10491697
- LNB: 000027790
- NSK: 000083919
- BNA: 000026945
- CONOR: 6923107
- BNC: 000166929
Ε Β Ε : 150699- BLBNB: 000181323
- KRNLK: KAC200403589
- LIH: LNB:V*99486;=BW
- PWN: 3937695
- Britannica: biography/Marcus-Aurelius-emperor-of-Rome, biography/Marcus-Aurelius-Roman-emperor
- Treccani: marco-aurelio
- Universalis: marc-aurele
- SEP: marcus-aurelius
- БРЭ: 2186553
- NE.se: marcus-aurelius
- SNL: Marcus_Aurelius
- VLE: aurelijus
- Catalana: 0040045
- DSDE: Marcus_Aurelius
- Hrvatska enciklopedija: 39004