Bộ thủ
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/%E5%AA%BD%E9%83%A8%E9%A6%96.svg/260px-%E5%AA%BD%E9%83%A8%E9%A6%96.svg.png)
Bộ thủ (
Trong từ điển chữ Hán từ thời xưa đến nay, các dạng chữ đều được gom thành từng nhóm theo bộ thủ thường căn cứ theo nghĩa. Dựa theo bộ thủ, việc tra cứu chữ Hán cũng dễ dàng hơn. Trong số hàng ngàn chữ Hán, tất cả đều phụ thuộc một trong hơn 200 bộ thủ.
Lịch sử
[sửa | sửa mã nguồn]Phép dùng bộ thủ xuất hiện thời nhà Hán trong bộ sách Thuyết văn giải tự (
Hình dạng bộ thủ
[sửa | sửa mã nguồn]Thứ tự của mỗi bộ thủ thì căn cứ vào số nét. Đơn giản nhất là bộ thủ chỉ có một nét và phức tạp nhất là bộ thủ 17 nét. Tổng số bộ thủ di dịch theo thời gian. Sách vở ngày nay thường công nhận 214 bộ thủ thông dụng rút từ Khang Hy tự điển (1716), Trung Hoa đại tự điển (1915), và Từ hải (1936). Một số bộ có giản thể, một số bộ có tân tự thể của kanji tiếng Nhật.
一 丨 丶 丿 乙 亅 二 亠 人 (亻)儿 入 八 冂 冖 冫 几 凵 刀 (刂)力 勹 匕 匚 匸 十 卜 卩 厂 厶 又 口 囗 土 士 夂 夊 夕 大 女 子 宀 寸 小 尢 尸 屮 山 巛 工 己 巾 干 幺 广 廴 廾 弋 弓 彐 彡 彳 心 (忄)戈 戶 手 (扌)支 攴(攵) 文 斗 斤 方 无 日 曰 月 木 欠 止 歹 殳 毋 比 毛 氏 气 水 (氵)火 (灬)爪 父 爻 爿(丬) 片 牙 牛 (牜)犬 (犭)玄 玉 瓜 瓦 甘 生 用 田 疋( 匹 )疒 癶 白 皮 皿 目 矛 矢 石 示 (礻)禸 禾 穴 立 竹 (⺮)米 糸 (糹/纟)缶 网(罒/罓) 羊 羽 老 而 耒 耳 聿 肉 臣 自 至 臼 舌 舛 舟 艮 色 艸 (艹)虍 虫 血 行 衣 (衤)襾 見 (见)角 言 (訁/讠)谷 豆 豕 豸 貝 (贝)赤 走 足 (𧾷)身 車 (车)辛 辰 辵(辶) 邑(阝) 酉 釆 里 金 (釒/钅)長 (镸/长)門 (门)阜(阝) 隶 隹 雨 青 (靑 )非 面 (靣)革 韋(韦) 韭 音 頁 (页)風 (凬/风)飛 (飞)食 (飠/饣)首 香 馬 骨 高 髟 鬥 鬯 鬲 鬼 魚 (鱼)鳥 (鸟)鹵 鹿 麥 (麦 )麻 黄 黍 黑 (黒 )黹 黽 鼎 鼓 鼠 鼻 齊 (斉 /齐)齒 (歯 /齿)龍 (龙/竜 )龜 (亀 /龟)龠
Những bộ này đều gọi theo tên chữ Hán. Tuy nhiên có một số thì người Việt có tên riêng như 扌 (Thủ) thì gọi là "Thủ sóc" hay "Tài khảy" (nhìn gần giống chữ Tài
Vị trí
[sửa | sửa mã nguồn]Vị trí bộ thủ không nhất định mà tùy vào mỗi chữ nên có khi bắt gặp ở bên trên, dưới, phải, trái và xung quanh.
Trái:
略 (Lược) gồm田 (Điền) và各 (Các).Phải:
期 (Kỳ) gồm月 (Nguyệt) và 其 (Kỳ).Trên:
苑 (Uyển) gồm艸 (Thảo) và 夗 (Uyển).男 (Nam) gồm田 (Điền) và力 (Lực).Dưới:
志 (Chí) gồm心 (Tâm) và士 (Sĩ).Trên và dưới:
亘 (Tuyên) gồm二 (Nhị) và日 (Nhật).Giữa:
昼 (Trú) gồm日 (Nhật) cùng尺 (Xích) ở trên và一 (Nhất) ở dưới.Góc trên bên trái:
房 (Phòng) gồm戸 (Hộ) và方 (Phương).Góc trên bên phải:
式 (Thức) gồm 弋 (Dặc) và工 (Công).Góc dưới bên trái:
起 (Khởi) gồm走 (Tẩu) và己 (kỷ).Đóng khung:
国 (Quốc) gồm 囗 (Vi) và玉 (Ngọc).Khung mở bên dưới:
間 (Gian) gồm門 (Môn) và日 (Nhật).Khung mở bên trên: 凷 (Khối) gồm 凵 (Khảm) và
土 (Thổ).Khung mở bên phải:
医 (Y) gồm 匚 (Phương) và矢 (Thỉ).Trái và phải:
街 (Nhai) gồm行 (Hàng/Hành) và圭 (Khuê).- ⿻ Đan xen:
坐 (tọa) gồm hai人 (nhân) đan xen vào土 (thổ). 噩 (ngạc) gồm bốn口 (khẩu) đan xem vào王 (vương)[2]
Chức năng
[sửa | sửa mã nguồn]Chức năng dễ nhận diện nhất của bộ thủ là cách phân chia các loại chữ Hán. Căn cứ vào đó việc soạn tự điển cũng có quy củ hơn.
Bộ thủ ngoài ra còn có công dụng biểu nghĩa tuy không hẳn chính xác nhưng người đọc có thể suy ra nghĩa gốc, ví dụ như:
看 (khán, nghĩa là "nhìn") có手 (thủ) bên trên目 (mục), thể hiện hình ảnh một bàn tay che lên mắt, có thể dễ dàng suy luận ra ý nghĩa mà từ biểu thị đó là "nhìn".柏 (bách, tên một loại cây gỗ như bách tán) có木 (mộc, gợi nghĩa) bên trái chữ白 (bạch, gợi âm), nhắc rằng chữ này liên quan đến cây gỗ.
Cách dùng bộ thủ để gợi nghĩa được khai thác nhiều trong chữ Nôm của người Việt.
Chú thích
[sửa | sửa mã nguồn]- ^ Lê Nguyễn Lưu. Từ chữ Hán đến chữ Nôm. Đà Nẵng: Nhà xuất bản Thuận Hóa, 2002. tr 71-76
- ^ “汉字结构 (mục
形体 结构, số 7)”.