Fruitu
Botanika arloan, fruitu landare loredunek emandako aleak dira, lorearen ondoriozkoa, haziak dauzkana. Eguneroko hizkeran eta sukaldaritzan, mamitsua edo jateko ona dena da bereziki. Azken honi, hegoaldean, fruta ere deritzo sarri.
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Fruit_Stall_in_Barcelona_Market.jpg/270px-Fruit_Stall_in_Barcelona_Market.jpg)
Fruitua eratzen da polinizatua izan den loretik. Itxura askotakoa izan daiteke: drupa, baia, leka, kapsula, akenioa...
Hitza botanikan eta eguneroko hizkeran
aldatuBatzuetan, eguneroko hitz asko ez datoz guztiz bat termino botanikoarekin. Eguneroko hizkeran, fruitu bat (hegoaldean fruta ere esaten dena) landarearen atal gozo eta mamitsua da, eta barazkia ez hain gozoa edo mamitsua dena, sarri gazia jaten dena.
Adibidez, botanikoki fruituak direnak baina eguneroko hizkeran barazki diogunak, hauek dira: kuia eta kuiatxoa, alberjinia, piperra eta tomatea.
“Fruitu” hitzaz gain, euskaraz ere igali, alorta eta arnari izenak erabili dira.
Ezaugarriak
aldatuObulutegiaren paretak garatu eta hazi-hasikinak ernaldu eta hazi bihurtzen direnean sortzen da fruitua. Lorearen petaloak, estiloa eta estigma lehortu egiten dira gehienetan. Fruituen oinarrizko sailkapenean, lorearen obulutegi bakarretik sortzen direnak fruitu bakunak dira; obulutegiaz gainera, lorearen beste zati batzuei esker sortzen direnak konposatuak dira; fruituak izan daitezke ale bakarrekoak (sagarra, adibidez), edo askotarikoak, sortetan bilduak (laranja).
Perikarpoaren ezaugarrien arabera mamitsuak edo lehorrak izan daitezke. Mamitsuetan hiru atal bereizten dira: azala edo epikarpoa (kanpoaldeko atala), mamia edo mesokarpoa (tartekoa) eta bihotza edo endokarpoa. Azken hau, aranarena eta muxikarena esaterako, hezur gogor bat izaten da. Fruitu lehorrak, berriz, zabalkorrak edo zabalgaitzak izaten dira. Ilarra, esaterako, zabalkorra da eta hazia ateratzen uzten du. Hurra, intxaurra edo arroza, berriz, zabalgaitzak dira.
Fruitu motak
aldatuBotanikan
aldatuBotanikoki, hauek dira fruitu motak:
- Mamitsuak:
- Fruitu lehorrak:
- fruitu lehor dehiszenteak (zabaltzen direnak) :
- folikulua: Helleborus, Paeonia etab.
- leka: Fabaceae familiako fruitua, hau da, lekadunak: ilarra, soja, Robinia, argi-belarrra etab.
- kapsula:
- arrakaladun kapsula dehiszentea: kolkikoa, tabakoa, Gentianaceae etab.
- kapsula lokulizidoa: tulipa, zitoria, bioleta etab.
- silikua, dehiszentzia paraplazentarioa, brassicaceae fruitua: aza, koltza etab.
- pixidioa, dehiszentzia biribila: pasmo-belar loregorri etab.
- dehiszentzia apikala: krabelina, mitxoleta etab.
- fruitu lehor indehiszenteak (zabaltzen ez direnak):
- akenioa: txikori-belarra, belar bedeinkatua, marrubia etab.
- kariopsidea: Poaceae fruitua (gramineak): garia, artoa etab.
- samara: astigarra, lizarra, zumarra etab.
- eskizokarpoa, akenio askoz osatua : azenarioa, menda etab.
- fruitu lehor dehiszenteak (zabaltzen direnak) :
Fruituen erabilpen gastronomikoa
aldatuSukaldaritzan eta gozogintzan fruitu ohikoenak
aldatuHona hemen fruitu batzuk, sukaldaritzan erabiliak:
- Fruitu lehorrak: Arbendola, Ezkurra, Gaztaina, Hurra, Intxaurra, Kakahuetea, Pistatxoa
- Fruitu lehortuak: Mahaspasa
- Mamitsuak: Banana, Pikua
- Hezurdunak: Abrikot edo arbeletxekoa, Gerezia, Mertxika edo muxika
- Pipitaduna: Laranja, Madari edo udarea, Mahatsa, Mandarina, Mingrana, Meloia, Sagarra, Sandia edo angurria
Fruituen aurkezpen komertziala
aldatuFruitu freskoak: Haragidunak eta urtsuak momentuan jateko prest daudenak.
Fruitu lehortuak: Eguzkiaren bitartez edo modu mekanikoen bitartez, lehortuak izan diren fruituak.
Fruitu izoztuak: Ongi garbituak eta poltsetan saltzen diren fruituak, bai osorik edo pure eginak.
Fruitu ontziratua: Normalean fruitu freskoa almibarretan egosi eta ontziratu ondoren esterilizatzen direnak.
Fruitu freskoen nutrizio ezaugarriak.
aldatuFruitu motaren eta honen heldutasunaren arabera nutrizio ezaugarriak asko aldatzen badira ere, orokorrean, fruituak gehien duena ur kantitatea izaten da, bere pisuaren %80tik %93 (meloi eta angurria) bitarte. Karbohidrato eta azukreetan ere aberatsak izaten dira ( %5 eta 18 bitartean). Bitaminetan berriz C bitamina aipatuko genuke, baita A eta B taldekoak ere, udakoak eta kolore biziena dutenak aberatsenak. Gatz mineraletan potasioa eta magnesioa aukeratuko genuke. Mantenugaia ez izan arren, fruituetan ezin aipatu gabe utzi zuntza: %5 arte izatera irits daiteke eta gure hesteetarako bikaina. Zuntzean ere oso aberatsa dugu.
Fruituaren kontserbazioa
aldatu10ºC inguruko tenperaturan kontserbatuko ditugu. Beti ontzi itxi batean sarturik. Jan aurretik, zuritu behar direnak garbitu egin beharko ditugu eta azala ere jaten den kasuetan desinfektatu egin beharko da.
Fruitu nagusien urtaroak
aldatuUdaberria: Sagarra, udarea, laranja, platanoa, marrubia, mugurdia, andere-mahatsa, gerezia.
Udara: Platanoa, marrubia, mugurdia, andere-mahatsa, gerezia, mangoa, arana, meloia, sandia, muxika, abrikota, mahatsa.
Udazkena: Mahatsa, pikua, irasagarra, masustak, klementinak, mandarinak, sagarrak, udareak.
Negua: Mandarina, sagarra, udarea, laranja.
Fruitu freskoak jan eta kozinatzeko moduak
aldatuGordinik bere horretan.
aldatuGaraikoa eta naturalki heldutakoa da fruta jateko modurik egokiena. Azala eta guzti gordinik jango den fruitua ondo garbitu behar dugu eta zerbitzatu beharko bagenu, arautegiak dio desinfektatu egin beharko genukeela.
Gordinik zukuak eginda.
aldatuFruitu batekin edo ugarirekin, zuku bikainak presta daitezke, bere horretan jateko edo gozogintza eta saltsa desberdinak bustitzeko balioko duena.
Egosita pure eginda eta haragi plateren hornigai moduan.
aldatuFruitu purea egiteko zatitu ondoren, sutan edo mikrouhinean egosi, azukrearekin edo gabe. Ongi egosita eta lehortuta daudenean, birrindu, eta pure bat lortu. Labean berriz sagarra osorik ur pittin batekin erre daiteke, behin egosirik, azala eta bihotza erretiratu eta sardexka batekin desegingo dugu, kasu honetan ere pure bat lortuz. Bereziki ehiza edo haragien lagungarri moduan erabiltzen da. Sagar purea, mertxika purea, aran purea....
Saltsa desberdinen hornigai moduan.
aldatuFruitu zatituak , ehiza, behiki eta txerriki haragi gisatuen eta erregosien saltsan hornigai moduan erabiltzen dira. Anana, mertxika, aranak, mahatsak, fruitu lehorrak.
Egosita azukre ugarirekin edo gabe gozogintzako prestaketetarako
aldatuGozogintzan fruitua azukre ugarirekin egosten badugu, marmelada edo konfitura egingo dugu, bere horretan erabiltzeko edo beste prestaketa batzuen aurre lana izan daiteke, pastel batzuen estalkia ere, izozkiak eta sorbeteak...
Azukreztatutako fruituak gozogintzako prestaketa erabiltzeko.
aldatuFruitu zatituak, almibarrean egosi eta lehorturik fruitu azukreztatuak lortuko ditugu, eta horiek ondoen gozogintzako prestaketa ugaritan erabil litezke. Esaterako, errege opilean gainetik jartzeko, cakeak egiteko....
Fruitu freskoen motak eta haien ezaugarriak
aldatuRosaceae familia
aldatu- Arbeletxekoa edo Abrikota Prunus armeniaca
- Aran Prunus domestica
- Gerezia Prunus avium edo Prunus cerasus
- IrasagarCydonia oblonga
- Mertxika Prunus persica
- Nektarina Prunus persica var. Nucipersica
- Paraguaioa/Mertxika zapala Prunus persica var. platycarpa
- Mizpira Mespilus germanica
- Sagarra Malus sp.
- Udarea Pyrus communis
Zitrikoak
aldatu- Laranja Citrus × sinensis
- Lima Citrus × aurantiifolia
- Limoia Citrus × limon
- Klementina Citrus × clementina
- Mandarina Citrus reticulata
- Panpelmusa Citrus maxima
- Uglia Citrus reticulata × Citrus paradisi
- Pomeloa edo arabisagarra Citrus x paradis
- Tangeloa C. × tangelo
Azukre askokoak
aldatuBasa frutak edo fruitu gorriak
aldatu- Mugurdi edo masusta gorriak Rubus idaeus
- Andere mahatsa Ribes
- Garangorria ArbutusArbutus unedo
- Marrubi arrunt Fragaria vesca
- Masusta edo martxuka Morus eta Rubus
- Ahabia Vaccinium myrtillus
Fruta tropikal exotiko
aldatu- Anana Ananas comosus
- Datila Phoenix dactylifera
- Mingrana edo Granada Punica granatum
- Guaiaba Psidium
- Kiwanoa Cucumis metuliferus
- Kiwia Actinidia deliciosa
- Mangoa Mangifera indica
- Marakuia edo pasio fruitua Passiflora edulis
- Japoniako mizpirondoa Eriobotrya japonica
- Kaki Diospyros kaki
- Papaia Carica papaya.
- Piku Ficus carica.
- Banana edo platanoa Musa paradisiaca, Platanoa Musa balbisiana
- Zuhaitzeko tomatea edo tamarillo Solanum betaceum .
- Tamarindoa Tamarindus indica.
- Txirimoia Annona cherimola.
- Karanbola Averrhoa carambola.
- Pitahaya. Selenicereus megalanthus.
- Pomarrosa. Syzyygium jambos
- Badea edo Granadilla. (Passiflora quadrangularis)
- Guanabana.
- Zapotea. Manilkara zapota
- Piñuela Bromelia pinguin
- Feijoa. Acca sellowiana
- Makadamia. Macadamia integrifolia
Fruitu lehor
aldatu- Arbendol, Prunus dulcis
- Anakardo, Anacardium occidentale.
- Brasilgo edo Bolibiako intxaurra, Bertholletia excelsa
- Ekilorea hazia, Helianthus annuus
- Ezkur Quercus suber
- Kalabaza hazi, Cucurbita maxima, C. moschata eta C. pepo
- Gaztain, Castanea
- Intxaur, Juglans
- Kakahuetea, Arachis hypogaea
- Macadamia, Macadamia integrifolia
- Pinazi, Pinus koraiensis eta Pinus gerardiana
- Hur, Corylus avellana
- Pistatxoa, Corylus avellana
- Txufa, Cyperus esculentus
- Mahaspasa
- Aranpasa
- Ahabigorri pasa
Erreferentziak
aldatu- Artikulu honen edukiaren zati bat Lur hiztegi entziklopedikotik edo Lur entziklopedia tematikotik txertatu zen 2011/12/26 egunean. Egile-eskubideen jabeak, Eusko Jaurlaritzak, hiztegi horiek CC-BY 3.0 lizentziarekin argitaratu ditu, Open Data Euskadi webgunean.