Patriarcha Konstantynopola
![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Ayasofya-Innenansicht.jpg/220px-Ayasofya-Innenansicht.jpg)
Patriarcha Konstantynopola (gr. Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως), oficjalnie: Arcybiskup Konstantynopola, Nowego Rzymu i Patriarcha Ekumeniczny (gr. Αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως Νέας Ρώμης
Historia
[edytuj | edytuj kod]Konstantynopol stał się siedzibą patriarchy w 381, gdy do czterech dotychczasowych stolic patriarszych – Rzymu, Aleksandrii, Antiochii i Jerozolimy – Sobór konstantynopolitański I dodał piątą: Nowy Rzym (gr. Νέα Ῥώμη), czyli Konstantynopol, sytuując ją jako drugą w hierarchii patriarchatów. Ustanowienie stolicy patriarszej w Konstantynopolu było wynikiem zabiegów biskupów tego miasta, dotychczas skromnych sufraganów Heraklei. Wśród hierarchii, wiernych i cesarzy przeważył pogląd, że skoro dotychczasowe Bizancjum, którego znaczenie wynikało „tylko” z ruchu handlowego przez Bosfor, stało się stolicą wschodniej części Cesarstwa, to powinno zostać wyniesione do rangi równej Rzymowi – starej stolicy. Mimo przeciwdziałania papieży kolejne sobory powszechne przyznały biskupom Konstantynopola godność patriarszą i wydzieliły im kanoniczne terytorium, składające się ostatecznie z całej europejskiej części Cesarstwa Wschodniorzymskiego, diecezji Ilirii (należącej do cesarstwa zachodniorzymskiego) i całej Azji Mniejszej.
Patriarchowie Konstantynopola objęli przewodnią rolę w kościele wschodniej części cesarstwa rzymskiego, który później stał się Kościołem Prawosławnym. Na osiągnięcie tej pozycji złożyło się kilka czynników. Pierwszym (chronologicznie) było to, że cesarze imperium wschodniorzymskiego faworyzowali patriarchów rezydujących w ich stolicy, którzy też naturalną koleją rzeczy mieli największe możliwości działania u tronu. Dalej: pozostałe patriarsze stolice Wschodu, Aleksandria, Antiochia i Jerozolima, wcześnie znalazły się pod władzą muzułmanów, co automatycznie odebrało im wiele z ich pierwotnego znaczenia – przestały być jakakolwiek konkurencją dla Konstantynopola. Po upadku Konstantynopola znaczenie jego patriarchów, paradoksalnie, jeszcze wzrosło, ponieważ w systemie millet, zgodnie z którym Turcy osmańscy urządzili swoje państwo, patriarcha konstantynopolitański został uznany za głowę całego rum millet („narodu rzymskiego” – wiernych Kościoła Prawosławnego), z czym wiązała się pewna władza świecka, a przede wszystkim fiskalna i finansowa. Uzależnienie patriarchów Antiochii, Aleksandrii i Jerozolimy od patriarchy Konstantynopola doszło do tego stopnia, że niektórzy z nich rezydowali w Konstantynopolu, a nie w swoich stolicach.
Wszystko to działo się w warunkach nieustannego konfliktu z Rzymem, który tlił się od początku istnienia patriarchatu, niekiedy otwarcie, innym razem tylko w formie nieprzychylnej postawy wobec „łacinników”. Przejawami tego konfliktu były zwłaszcza schizmy: akacjańska (484–519), focjańska (867–893) i ostatnia, nie zakończona jak dotąd, wielka schizma wschodnia (1054). Patriarchowie Konstantynopola konsekwentnie odmawiają papieżom w Kościele prymatu innego, niż honorowy, uważając siebie, patriarchów ekumenicznych, za równych „papieżom rzymskim”.
Zarówno wrogość wobec Rzymu, jak i władza nad całym prawosławiem wydają się słabnąć od początku XX wieku. Po upadku Imperium Osmańskiego upadła świecka władza patriarchów. W obecnej strukturze Kościoła prawosławnego dominują lokalne Kościoły autokefaliczne, niezależne jurysdykcyjnie od patriarchy ekumenicznego, a tylko uznające jego zwierzchnictwo duchowe. W słowiańskich Kościołach lokalnych osłabł wpływ kultury greckiej, a i Konstantynopol przestał być jej ośrodkiem. 7 grudnia 1965 papież Paweł VI i patriarcha Atenagoras I odwołali wzajemne klątwy rzucone jeszcze w 1054. Stosunki między Rzymem a Konstantynopolem uległy po tym fakcie ogólnemu ociepleniu, choć nie doszło jeszcze do interkomunii ani do wypracowania wspólnego stanowiska w sprawach wiary. Najdalszym krokiem w tym kierunku pozostaje prawosławno-katolicka Deklaracja z Balamand z 1993.
Poza patriarchą prawosławnym, od 1461 w Konstantynopolu rezyduje jeszcze ormiański patriarcha Konstantynopola, jeden ze zwierzchników Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego. Nie ma natomiast w Konstantynopolu patriarchy łacińskiego (katolickiego). Jedynym okresem w dziejach, gdy w Konstantynopolu rezydowali patriarchowie łacińscy, pozostaje okres Cesarstwa Łacińskiego (1204–1261) (prawosławni patriarchowie konstantynopolitańscy rezydowali wtedy, wraz z dworem cesarskim, w Nicei). Później był to urząd tytularny, sprawowany przez jednego z urzędników Kurii Rzymskiej, zniesiony w 1964.
Obecnie patriarcha Konstantynopola sprawuje zwierzchnictwo nad prawosławnymi w Turcji oraz na niektórych wyspach nie należących do jurysdykcji Cerkwi w Grecji.
Lista biskupów Bizancjum i patriarchów Konstantynopola
[edytuj | edytuj kod]Biskupi Bizancjum do 337 r.
[edytuj | edytuj kod]święty Andrzej Apostoł | założyciel, przed r. 38 |
Stachys | 38–54 |
Onezym | 54–68 |
Polikarp I | 71–89 |
Plutarch | 89–105 |
Sedecjon | 105–114 |
Diogenes | 114–129 |
Eleuteriusz | 129–136 |
Feliks | 136–141 |
Polikarp II | 141–144 |
Atenodor | 144–148 |
Euzois | 148–154 |
Wawrzyniec | 154–166 |
Alipiusz | 166–169 |
Pertinaks | 169–187 |
Olimpian | 187–198 |
Marek I | 198–211 |
Filadelfus | 211–217 |
Cyriak I | 217–230 |
Kastyn | 230–237 |
Eugeniusz I | 237–242 |
Tytus | 242–272 |
Domecjusz | 272–284 |
Rufin I | 284–293 |
Probus | 293–306 |
Metrofan | 306–314 |
Aleksander | 314–337 |
Arcybiskupi Konstantynopola do 458 r.
[edytuj | edytuj kod]Paweł I | 337–339, 342, 346–351 |
Euzebiusz z Nikomedii | 339–341 |
Macedoniusz I | 342–346, 351–360 |
Eudoksjusz z Antiochii | 360–370 |
Demofil | 370–379 |
Ewagriusz | 379 |
Grzegorz z Nazjanzu | 379–381 |
Maksym I Cynik | 381 |
Nektariusz | 381–397 |
Jan Chryzostom | 398–404 |
Arsacjusz z Tarsu | 404–405 |
Attyk | 406–425 |
Syzyniusz I | 426–427 |
Nestoriusz | 428–431 |
Maksymian | 431–434 |
Proklos | 434–446 |
Flawian | 446–449 |
Anatoliusz | 449–458 |
Patriarchowie ekumeniczni Konstantynopola do 1054 r.
[edytuj | edytuj kod]Patriarchowie prawosławni Konstantynopola
[edytuj | edytuj kod]Patriarchowie Konstantynopola do 1204 r.
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Seal_of_Patriarch_Michael_III_of_Anchialos.jpg/220px-Seal_of_Patriarch_Michael_III_of_Anchialos.jpg)
Lp. | Imię | Okres | Uwagi | Przyp. |
---|---|---|---|---|
1 | Konstantyn III Lichudes | 1059–1063 | ||
2 | Jan VIII Ksifilinos | 1064–1075 | ||
3 | Kosma I Jerozolimski | 1075–1081 | ||
4 | Eustracjusz Garidas | 1081–1084 | ||
5 | Mikołaj III Gramatyk | 1084–1111 | ||
6 | Jan IX Agapet | 1111–1134 | ||
7 | Leon Styppes | 1134–1143 | ||
8 | Michał II Kurkuas | 1143–1146 | ||
9 | Kosma II Attykos | 1146–1147 | ||
10 | Mikołaj IV Muzalon | 1147–1151 | ||
11 | Teodot II | 1151–1153 | ||
12 | Neofit I | 1153 | ||
13 | Konstantyn IV Chliaren | 1154–1156 | ||
14 | Łukasz Chryzoberges | 1156–1169 | Zwołał synody w 1156 i 1166 potępiające błędy chrystologiczne. Zakazał duchownym wykonywania świeckich zawodów. | |
15 | Michał III z Anchialos | 1170–1177 | Na synodzie w 1170 potępił błędy Konstantyna z Korkyry. Zainicjował uzgodnienie prawodawstwa kościelnego i cesarskiego przez Teodora Balsamona. | [1] |
16 | Charyton Eugeniota | 1177–1178 | Sprawował rządy patriarsze przez 11 miesięcy. | |
17 | Teodozjusz I Boradiota | 1179–1183 | Złożony z urzędu za odmowę udzielenia ślubu córce cesarskiej Irenie Komnenie. | |
18 | Bazyli II Kamater | 1183–1186 | Złożony z urzędu za udzielenie ślubu Irenie i Aleksemu Komnenom. | |
19 | Nicetas II Muntanes | 1186–1189 | Powołany i odwołany przez cesarza Izaaka II Angelosa. | |
21 | Dozyteusz | 1189 | Wybrany dzięki poparciu cesarza Izaaka II Angelosa, utrzymał się na stolicy 9 dni. | [2] |
20 | Leoncjusz Teotokita | 1189 | [2] | |
21 | Dozyteusz | powt. 1189–1190 | Objąwszy ponownie tron patriarszy został zmuszony do rezygnacji z powodu protestów kleru i ludu. | [2] |
22 | Jerzy II Ksyfilin | 1191–1198 | Powiększył liczbę exocatacoeli do sześciu. | |
23 | Jan X Kamater | 1198–1206 |
Patriarchowie Konstantynopola w Nicei 1204–1261
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Seal_of_Theodore_Eirenikos.jpg/220px-Seal_of_Theodore_Eirenikos.jpg)
Lp. | Imię | Okres | Uwagi | Przyp. |
---|---|---|---|---|
24 | Michał IV Autorejan | 1206–1213 | ||
25 | Teodor II Irenik | 1213–1215 | ||
26 | Maksymus II | 1215 | ||
27 | Manuel I Charitopul | 1215–1222 | ||
28 | German II | 1222–1240 | ||
29 | Metody II | 1240 | ||
30 | Manuel II | 1244–1255 | ||
31 | Arseniusz Autorejan | 1255–1259 | Usunięty z powodu obrony interesów małoletniego Jana IV. | [3] |
32 | Nicefor II | 1260–1261 | Został wybrany po wygnaniu patriarchy Arseniusza. | [4] |
Patriarchowie Konstantynopola 1261–1453
[edytuj | edytuj kod]![](https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Cappella_dei_magi%2C_giuseppe_patriarca_di_costantinopoli.jpg/220px-Cappella_dei_magi%2C_giuseppe_patriarca_di_costantinopoli.jpg)
Lp. | Imię | Okres | Uwagi | Przyp. |
---|---|---|---|---|
33 | Arseniusz Autorejan | 1261–1267 | Ekskomunikował cesarza Michała VIII z powodu oślepienia współcesarza Jana IV. Z woli cesarza zesłany na wyspę Proconnes. Jego wygnanie stało się początkiem schizmy arseniańskiej. | [3][5] |
35 | German III | 1267 | Wybrany patriarchą po usunięciu Arseniusza Autorejana. Nie chciał odwołać nałożonej na cesarza ekskomuniki. | [6] |
36 | Józef I Galezjota | 1267–1275 | Doprowadził do wygnania Arseniusza Autorejana. Sprzeciwił się planom unii lyońskiej i z tego powodu został zmuszony do ustąpienia. | [7] |
37 | Jan XI Bekkos | 1275–1282 | Doprowadził do zawarcia unii lyońskiej. Bronił Filioque jako zgodnego z nauką Ojców Kościoła. | [7] |
36 | Józef I Galezjota | powt. 1282–1283 | Powrócił na trzy miesiące po śmierci cesarza i usunięciu Jana XI Bekkosa. | [8] |
38 | Grzegorz II Cypryjczyk | 1283–1289 | Doprowadził do oficjalnego odrzucenia unii lyońskiej. Usunięty z powodu wcześniejszej działalności prounijnej. | [9] |
39 | Atanazy I | 1289–1293 | Przeprowadził reformę dyscypliny i finansów kościelnych. Ustąpił wobec oporu duchowieństwa przeciw reformom. | [10] |
40 | Jan XII | 1294–1303 | Sprzeciwił się projektom rzucenia ekskomuniki na spiskujących przeciw cesarzowi. Zwalczał symonię. | |
39 | Atanazy I | powt. 1303–1309 | Zabiegał o poprawę prawa i moralności. Żywił tłumy uciekinierów ofiar łupiestw Kompanii Katalońskiej. Ponownie zmuszony do ustąpienia przez opozycję. | [10] |
41 | Nifon I | 1310–1314 | Doprowadził do zakończenia schizmy arseniańskiej. | [11] |
42 | Jan XIII Glykys | 1315–1320 | Po pięciu latach ustąpił ze względu na zły stan zdrowia. | [12] |
43 | Gerazym I | 1320–1321 | W konflikcie pomiędzy cesarzem Andronikiem II, a jego wnukiem poparł tego ostatniego, gdy cesarz użył synodu do ekskomunikowania przeciwnika. | [13] |
44 | Izajasz | 1323–1334 | Przebywał w areszcie klasztornym, prawdopodobnie z powodu poparcia dla Andronika III w jego konflikcie z cesarzem. Prowadził rozmowy zmierzające do porozumienia pomiędzy Kościołem Prawosławnym a Kościołem Ormiańskim. | [14] |
45 | Jan XIV Kalekas | 1334–1347 | Początkowo, na synodzie w 1341, poparł hezychastów, później zdecydowanie przeciw nim wystąpił. Złożony z urzędu przez cesarzową Annę zagrożoną przez Jana Kantakuzena. | [15] |
46 | Izydor | 1347–1350 | Jako patriarcha podejmował działania dla umocnienia hezychazmu. | [16] |
47 | Kalikst I | 1350–1354 | Doprowadził do potępienia antypalamizmu na synodzie w 1351. Odmówił koronowania syna cesarskiego Mateusza Kantakuzena, za co został uwięziony. | [17] |
48 | Filoteusz Kokkin | 1354–1355 | Został zmuszony do rezygnacji po abdykacji Jana VI Kantakuzena. | [18] |
47 | Kalikst I | powt. 1355–1363 | Sprzeciwiał się prounijnej polityce cesarza Jana V. Zwalczał tendencje do tworzenia Kościołów narodowych. | [19] |
48 | Filoteusz Kokkin | powt. 1364–1376 | Przeciwstawiał się unii kościelnej z Rzymem, której zwolennikiem był cesarz Jan V Paleolog. Popierał hezychazm. W obliczu zagrożenia tureckiego wzywał władców prawosławnych do zawarcia przymierza. Zrezygnował w 1376. | [18] |
49 | Makary | 1376–1379 | Wyniesiony na stolicę patriarszą przez Andronika IV Paleologa, który pokonał i uwięził swego ojca i brata. | |
50 | Nil Kerameus | 1379–1388 | Pośredniczył w łagodzeniu konfliktu pomiędzy cesarzem Janem V, a jego synem Andronikiem IV. Przyznał Janowi V prawo do interweniowania w sprawach kościelnych. | [20] |
51 | Antoni IV | 1389–1390 | Ustąpił po roku w wyniku przewrotu politycznego. | [21] |
49 | Makary | powt. 1390–1391 | Ponownie objął tron patriarszy, gdy na kilka miesięcy władzę w Konstantynopolu zdobył Jan VII Paleolog, syn Andronika IV. | |
51 | Antoni IV | powt. 1391–1397 | Organizował pomoc dla Cesarstwa do walki z Turkami. Dbał o prestiż Konstantynopola. Interweniował w podległych mu prowincjach (na Rusi, Wołoszczyźnie). | [21] |
52 | Kalikst II Ksantopul | 1397 | Zmarł po trzech miesiącach pełnienia urzędu. | [22] |
53 | Mateusz I | 1397–1410 | ||
54 | Eutymiusz II | 1410–1416 | Pod koniec patriarchatu Eutymiusza doszło do poważnego konfliktu patriarchy z cesarzem, dotyczącego władzy cesarza nad Kościołem. | |
55 | Józef II | 1416–1439 | Doprowadził do podpisania unii florenckiej. | |
56 | Metrofan II | 1440–1443 | Działał na rzecz unii Kościołów w warunkach jawnego oporu duchowieństwa i ludności. W 1443 złożył dymisję. | [23] |
57 | Grzegorz III Mammas | 1443–1450 | Wspierał prołacińską politykę cesarza Jana VIII. Po śmierci cesarza zmuszony przez opozycję do opuszczenia Konstantynopola. | [24] |
58 | Atanazy II | 1450–1453 | Ostatni bizantyński patriarcha Konstantynopola wybrany przez synod w 1450. Jego istnienie jest podawane w wątpliwość. | [25] |
Patriarchowie Konstantynopola po 1453 r.
[edytuj | edytuj kod]Gennadiusz II Scholar | 1453–1456, 1458, 1462–1463, 1464 |
Izydor II Ksantopulos | 1456–1457 |
Sofroniusz I Syropulos | 1463–1464 |
Joazaf | 1464, 1464–1466 |
Marek II Ksylokarawes | 1466 |
Symeon I z Trapezuntu | 1466, 1471–1474, 1481–1486 |
Dionizy I | 1466–1471, 1489–1491 |
Rafał I | 1475–1476 |
Maksym III Manasses | 1476–1481 |
Nefon II | 1486–1488, 1497–1498, 1502 |
Maksym IV | 1491–1497 |
Joachim I | 1498–1502, 1504 |
Pachomiusz I | 1503–1504, 1504–1513 |
Teolept I | 1513–1522 |
Jeremiasz I | 1522–1545 |
Joannik I | 1546 |
Dionizy II | 1546–1555 |
Joazaf II | 1555–1556 |
Metrofan III | 1565–1572, 1579–1580 |
Jeremiasz II Tranos | 1572–1579, 1580–1584, 1587–1595 |
Pachomiusz II | 1584–1585 |
Teolept II | 1585–1586 |
Mateusz II | 1596, 1598–1602, 1603 |
Gabriel I | 1596 |
Teofan I Karikes | 1597 |
Melecjusz I Pegas | 1597–1598, 1601 |
Neofit II | 1602–1603, 1607–1612 |
Rafał II | 1603–1607 |
Tymoteusz | 1612–1620 |
Cyryl I Lukaris | 1612, 1620–1623, 1623–1635, 1637–1638 |
Grzegorz IV z Amasei | 1623 |
Antym II | 1623 |
Cyryl II Kontares | 1633, 1635–1636, 1638–1639 |
Atanazy III Patelaros | 1634 |
Neofit III Nicejski | 1636–1637 |
Parteniusz I | 1639–1644 |
Parteniusz II | 1644–1646, 1648–1651 |
Joannik II | 1646–1648, 1651–1656 |
Cyryl III | 1652, 1654 |
Paisjusz I | 1652–1655 |
Parteniusz III | 1656–1657 |
Gabriel II | 1657 |
Parteniusz IV | 1657–1662, 1665–1667, 1671, 1675–1676, 1684, 1685 |
Dionizy III | 1662–1665 |
Klemens | 1667 |
Metody III | 1668–1671 |
Dionizy IV Muselimes | 1671–1673, 1676–1679, 1682–1684, 1686, 1687, 1693–1694 |
Gerazym II | 1673–1674 |
Atanazy IV | 1679 |
Jakub | 1679–1682, 1685–1688 |
Kallinik II | 1688, 1689–1693, 1694–1702 |
Neofit IV | 1688 |
Gabriel III | 1702–1707 |
Neofit V | 1707 |
Cyprian I | 1707–1709, 1713–1714 |
Atanazy V | 1709–1711 |
Cyryl IV | 1711–1713 |
Kosma III | 1714–1716 |
Jeremiasz III | 1716–1726, 1732–1733 |
Paisjusz II | 1726–1732, 1740–1743, 1744–1748 |
Serafim I | 1733–1734 |
Neofit VI | 1734–1740, 1743–1744 |
Cyryl V | 1748–1751, 1752–1757 |
Kallinik III | 1757 |
Serafim II | 1757–1761 |
Joannik III | 1761–1763 |
Samuel I Chaceres | 1763–1768, 1773–1774 |
Melecjusz II | 1768–1769 |
Teodozjusz I | 1769–1773 |
Sofroniusz II | 1774–1780 |
Gabriel IV | 1780–1785 |
Prokopiusz I | 1785–1789 |
Neofit VII | 1789–1794, 1798–1801 |
Gerazym III | 1794–1797 |
Grzegorz V | 1797–1798, 1806–1808, 1818–1821 |
Kallinik IV | 1801–1806, 1808–1809 |
Jeremiasz IV | 1809–1813 |
Cyryl VI | 1813–1818 |
Eugeniusz II | 1821–1822 |
Antym III | 1822–1824 |
Chryzant I | 1824–1826 |
Agatangel | 1826–1830 |
Konstancjusz I | 1830–1834 |
Konstancjusz II | 1834–1835 |
Grzegorz VI | 1835–1840, 1867–1871 |
Antym IV | 1840–1841, 1848–1852 |
Antym V | 1841–1842 |
German IV | 1842–1845, 1852–1853 |
Melecjusz III | 1845 |
Antym VI | 1845–1848, 1853–1855, 1871–1873 |
Cyryl VII | 1855–1860 |
Joachim II | 1860–1863, 1873–1878 |
Sofroniusz III | 1863–1866 |
Joachim III | 1878–1884, 1901–1912 |
Joachim IV | 1884–1886 |
Dionizy V | 1887–1891 |
Neofit VIII | 1891–1894 |
Antym VII | 1895–1897 |
Konstantyn V | 1897–1901 |
German V | 1913–1918 |
Melecjusz IV Metaksakis | 1921–1923 |
Grzegorz VII | 1923–1924 |
Konstantyn VI | 1924–1925 |
Bazyli III | 1925–1929 |
Focjusz II | 1929–1935 |
Beniamin | 1936–1946 |
Maksym V | 1946–1948 |
Atenagoras I | 1948–1972 |
Dymitr I | 1972–1991 |
Bartłomiej I | od 1991 |
Inne patriarchaty konstantynopolitańskie
[edytuj | edytuj kod]- łaciński patriarcha Konstantynopola (1204–1964)
- ormiański patriarcha Konstantynopola (od 1461)
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ John Meyendorff: Teologia bizantyjska. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Pax”, 1984. ISBN 83-211-0451-7.
- ↑ a b c Grumel 1958 ↓, s. 436.
- ↑ a b Adam Szafrański: Arsenios z Autorianos. W: Encyklopedia katolicka. T. 1. s. 952.
- ↑ Barabanow N. D.: Arsenij Awtorian.
- ↑ Daty według J. Bonarek, T. Czekalski, S. Sprawski, S. Turlej: Historia Grecji. s. 659.
- ↑ Żarworonkow P. I.: German III.
- ↑ a b G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 432.
- ↑ G. Ostrogorski: Dzieje Bizancjum. s. 452.
- ↑ Jan Walkusz: Grzegorz II. W: Encyklopedia katolicka. T. 6. s. 344.
- ↑ a b Barabanow N. D.: Afanasij.
- ↑ Jerzy Misiurek: Arseniańska schizma. W: Encyklopedia katolicka. T. 1. s. 951-952.
- ↑ Bożena Modzelewska: Jan XIII Glykys. W: Encyklopedia katolicka. T. 7. s. 868.
- ↑ P. I. Lark: Gerasim I.
- ↑ Izajasz. [dostęp 2012-10-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-10)]. (gr.).
- ↑ Bożena Modzelewska: Encyklopedia katolicka. T. 7. s. 868.
- ↑ M. M. Bernatsky: Grigorij Pałama.
- ↑ Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. s. 361 i 363.
- ↑ a b Wacław Hryniewicz: Filoteusz Kokkinos. W: Encyklopedia katolicka. T. 5. s. 242.
- ↑ Wacław Hryniewicz: Kalikst I. W: Encyklopedia katolicka. T. 8. s. 383.
- ↑ Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. Paryż: Albin Michel, 1969.
- ↑ a b P. I. Żaworonkow: Antonij IV. [w:] Prawosławnaja enciklopedia, Т. 2., s. 656 [on-line]. [dostęp 2012-12-07]. (ros.).
- ↑ Venance Grumel, Traité d'études byzantines, s. 437.
- ↑ Louis Bréhier: Vie et mort de Byzance. Paryż: Albin Michel, 1969, s. 407.
- ↑ Jan Walkusz: Grzegorz III. W: Encyklopedia katolicka. T. 5. s. 345.
- ↑ I. Popow: Afanasij II.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Venance Grumel, Traité d'études byzantines, t. 1: La chronologie, Paris: Presses universitaires de France 1958, s. 434-440.
- Steven Runciman, Wielki Kościół w niewoli. Studium historyczne patriarchatu konstantynopolitańskiego od czasów bezpośrednio poprzedzających jego podbój przez Turków aż do wybuchu greckiej wojny o niepodległość, przeł. Jan Stanisław Łoś, Warszawa: Pax 1973.
- A. Weiss: Ekumeniczny Patriarchat Prawosławny. W: Encyklopedia Katolicka. Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL, 1983.